Tư duy 'tổng bằng không' âm thầm chi phối cách người dân nhìn nhận chính sách kinh tế

Tư duy "tổng bằng không" là niềm tin rằng thành quả hoặc lợi ích của một cá nhân hoặc nhóm xã hội này luôn được đánh đổi bằng tổn thất của cá nhân hoặc nhóm xã hội khác. Theo quan niệm đó, chiếc bánh lợi ích trong xã hội là cố định, không thể to hơn; các nhóm phải cạnh tranh để giành phần, do đó tổng lợi ích và thiệt hại của tất cả các bên tham gia khi cộng lại sẽ đúng bằng 0. Ví dụ dễ thấy nhất là khi chúng ta tranh giành một vị trí thăng tiến hoặc chia một khoản ngân sách cố định.

Ngược lại, tư duy "cùng thắng" xem chiếc bánh kinh tế có thể mở rộng thêm. Khi bắt tay hợp tác với nhau, các cá nhân hoặc các nhóm xã hội đều có thể cùng hưởng lợi từ chiếc bánh to hơn, nói cách khác, đều có phần lợi ích dương (tổng lớn hơn 0). Ví dụ thực tế nhất là mậu dịch tự do hoặc đầu tư cho giáo dục đều giúp các bên tham gia cùng giàu lên.

Khái niệm "tổng bằng không" ban đầu xuất phát từ nghiên cứu vào năm 1965 của nhà nhân học George Foster về các xã hội tiền công nghiệp có tài nguyên khan hiếm. Mặc dù vậy, các nghiên cứu trong lĩnh vực tâm lý học và kinh tế học đã chứng minh rằng tư duy này đóng vai trò rất quan trọng, thậm chí ngày càng tăng, trong việc hiểu được ưu tiên chính sách kinh tế ở các nền kinh tế.

Tư duy "tổng bằng không" cắm rễ như thế nào

Một nghiên cứu tại Mỹ [1] khảo sát hơn 20.400 người cho thấy, người có tư duy "tổng bằng không" cao hơn thường ủng hộ các cơ chế phân phối lại thu nhập, chính sách ưu đãi theo chủng tộc/giới, và chính sách hạn chế nhập cư.

Theo các tác giả, thái độ ủng hộ của họ không chỉ bắt nguồn từ lợi ích kinh tế trước mắt mà còn từ niềm tin về cách của cải và cơ hội được tạo ra. Niềm tin này được hình thành qua trải nghiệm của bản thân và lịch sử gia đình. Chẳng hạn, bản thân họ gặp khó khăn trong thăng tiến xã hội, hoặc tổ tiên họ từng là người nhập cư hay sinh sống ở khu vực có lịch sử nô lệ lâu đời. Khi coi kinh tế là trò chơi có tổng bằng không, họ sẽ không nhìn nhận chính sách bao trùm như một công cụ khắc phục bất bình đẳng cơ hội, mà coi đó là việc tước đoạt lợi ích của mình.

Một kênh khác góp phần hình thành tư duy "tổng bằng không" là môi trường chính trị dân túy. Ví dụ, một nghiên cứu gần đây [2] kết hợp dữ liệu về các nhà lãnh đạo dân túy với khảo sát hơn 260.000 người tại 53 quốc gia, cho thấy những người tiếp xúc nhiều hơn với các nhà lãnh đạo dân túy trong giai đoạn 18-25 tuổi thường có niềm tin "tổng bằng không" mạnh hơn khi trưởng thành. Tác động này có thể kéo dài đến độ tuổi ngoài 40.

Các tác giả cho rằng cơ chế tác động chủ yếu không nằm ở khó khăn kinh tế mà ở diễn ngôn chính trị. Các chính quyền dân túy thường xây dựng câu chuyện đối lập giữa người dân bình thường và giới tinh hoa, hàm ý rằng lợi ích của nhóm này được trả bằng thiệt hại của nhóm khác. Việc sống trong môi trường chính trị như vậy có thể định hình lâu dài cách người dân nhìn nhận quan hệ giữa các nhóm xã hội - ví dụ giữa người nhập cư và người bản địa, giàu và nghèo, hay các nhóm tôn giáo/sắc tộc - theo hướng đối kháng hơn.

Bên cạnh đó, nhiều cuộc tranh luận chính trị hiện nay cũng có xu hướng chia thế giới thành kẻ thắng - người thua, coi quan hệ kinh tế là cạnh tranh thay vì hợp tác. Từ các vấn đề xuyên biên giới như thương mại, nhập cư đến các mâu thuẫn nội bộ như thu nhập, thành thị - nông thôn, tuổi tác, sắc tộc v.v, rất nhiều trường hợp các chính trị gia lợi dụng tư duy "tổng bằng không" để làm trầm trọng thêm sự chia rẽ nhằm đạt được lợi ích chính trị [3].

Hệ quả của tư duy "tổng bằng không"

Tư duy "tổng bằng không" có thể dẫn đến suy giảm sự hợp tác và lòng tin; cản trở chính sách cùng thắng; làm thay đổi con đường đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế, đồng thời gây ra tác động tâm lý như khiến người dân có mức độ hài lòng với cuộc sống thấp hơn, vì họ luôn trong thế cạnh tranh.

Các nhà nghiên cứu Ba Lan [4] đã khảo sát 6.138 sinh viên đại học tại 37 quốc gia, trong đó có Việt Nam, để tìm hiểu niềm tin vào "trò chơi tổng bằng không". Họ xem đây là một dạng "tiên đề xã hội" - những niềm tin khái quát về cách thế giới vận hành, thường được mặc nhiên chấp nhận và truyền qua quá trình xã hội hóa mà ít bị chất vấn. Các tiên đề xã hội có thể tồn tại ở cả cấp độ cá nhân và văn hóa quốc gia.

Kết quả, những người có niềm tin mạnh vào "trò chơi tổng bằng không" thường nhìn nhận các quan hệ xã hội như những cuộc trao đổi được-mất. Trong môi trường nguồn lực khan hiếm, cách nhìn này càng dễ xuất hiện. Dẫn lại các nghiên cứu trước đó về những cộng đồng nghèo và biệt lập, các tác giả cho biết trong điều kiện cực kỳ thiếu thốn, con người có xu hướng không chỉ tối đa hóa lợi ích cá nhân mà còn chấp nhận bất kỳ phần lợi ích nào, miễn là nó có giá trị giúp họ tồn tại.

Một nghiên cứu của Cục Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia (NBER) kết hợp khảo sát 128 người ở Kananga, Cộng hòa Dân chủ Congo [5], cho thấy, những người cảm nhận môi trường sống mang tính tổng bằng không cao hơn thường ganh tị hơn trước thành công của người khác và có niềm tin mạnh hơn vào các tín ngưỡng truyền thống, như phù thủy và các thế lực siêu nhiên. Trên phạm vi quốc tế, tư duy này cũng có liên hệ với quan niệm hoài nghi vai trò của sự chăm chỉ đối với thành công; và thường xuất hiện ở những người có chỉ số thấp hơn về thu nhập, học vấn, tiết kiệm và địa vị nghề nghiệp. Thái độ ganh tị và hoài nghi cũng góp phần làm giảm cảm nhận chủ quan của cá nhân về hạnh phúc.

Làm sao để thay đổi tư duy "tổng bằng không"

Bằng cách làm rõ những yếu tố hình thành và củng cố tư duy "tổng bằng không", các nhà nghiên cứu xác định các biện pháp cải thiện chất lượng thông tin, qua đó góp phần thay đổi cách con người nhìn nhận các mối quan hệ kinh tế và xã hội.

Chẳng hạn, một thí nghiệm với 2.116 người trưởng thành ở Anh [6] cho thấy, việc khơi gợi tư duy tổng bằng không khiến người tham gia ít có khả năng quyên góp cho các tổ chức quốc tế chống đói nghèo hơn so với nhóm được khơi gợi tư duy cùng thắng. Xu hướng ủng hộ tái phân phối thu nhập toàn cầu, toàn cầu hóa và nhập cư cũng giảm, nhưng các khác biệt này không có ý nghĩa thống kê.

Đáng chú ý, khi được cung cấp thông tin về thứ hạng thu nhập hộ gia đình trong phân phối thu nhập toàn cầu (theo dữ liệu Ngân hàng Thế giới), tác động tiêu cực đối với hành vi quyên góp biến mất. Trước đó, 85% người tham gia đánh giá thấp thứ hạng thu nhập toàn cầu của mình. Việc nhận ra vị thế tương đối giàu có của bản thân dường như khiến họ ý thức hơn về lợi thế mình đang có, qua đó hạn chế xu hướng co cụm lợi ích trong phạm vi bản thân và cộng đồng của mình do tư duy tổng bằng không tạo ra. Nói cách khác, nhận thức rõ sự giàu có tương đối của mình với người khác có thể kích hoạt ý thức trách nhiệm, từ đó ngăn chặn thái độ ích kỷ trước những thiệt thòi của các nhóm xã hội nghèo khó hơn.

Một nghiên cứu về bất bình đẳng xã hội ở Anh [7], khảo sát 3.205 người Anh da trắng, cho thấy hơn 20% người tham gia bộc lộ tư duy tổng bằng không khi nghe thông tin về thành công kinh tế của nhóm thiểu số. Một tỷ lệ tương tự cũng xuất hiện khi họ nghe về những bất lợi của nhóm này. Tuy nhiên, chỉ 7,6% người tham gia bộc lộ tư duy "tổng bằng không" trong cả hai tình huống. Phát hiện này cho thấy tư duy "tổng bằng không" không nhất thiết là một đặc điểm tâm lý cố định, mà có thể được kích hoạt bởi những cách trình bày thông tin về bất bình đẳng khác nhau.

Để can thiệp vào câu chuyện định hình tư duy đối với những nhóm có thể thay đổi này, các học giả gợi ý rằng cần đưa ra các biện pháp cải thiện chất lượng thông tin, làm rõ những hiểu lầm về các nhóm khác và tạo điều kiện cho các nhóm tương tác, hợp tác trực tiếp.

Việc tăng các tương tác kinh tế với các nhóm không thuộc cộng đồng của mình có thể tạo ra kết quả tích cực, nhất là khi những tương tác này dựa trên sự phụ thuộc lẫn nhau và mang lại lợi ích rõ ràng cho cả hai bên. Khi các bên cùng tham gia vào chuỗi sản xuất, thị trường, việc làm hoặc dự án cộng đồng, họ có nhiều lý do hơn để tìm hiểu nhau, xây dựng lòng tin và nhận ra rằng lợi ích của mình không nhất thiết lấy đi lợi ích của bên kia.

Phong Du tổng hợp