"Cô ơi, cái vòng tròn của em bị nước mưa rơi vào. Cô vẽ cho em cái vòng khác có được không?"
Đó là lời đề nghị của một sinh viên mà GS. Hoàng Xuân Sính vẫn nhớ sau nhiều thập kỷ về lần bà và một đồng nghiệp phải coi thi tại nơi sơ tán ở Thạch Thất. Do căn phòng trống trơn, không có lấy một bộ bàn ghế, hai cô giáo đành vạch trên nền đất những vòng tròn, mỗi thí sinh ngồi xổm trong một vòng để làm bài. Giữa buổi thi, trời đổ mưa, mái lớp dột xuống đúng chỗ ngồi của một sinh viên, khiến em phải xin cô vẽ cho mình một vòng tròn khác.
Câu chuyện ấy phản ánh một giai đoạn đặc biệt của giáo dục đại học miền Bắc (1955-1975), khi hệ thống trường lớp vừa được gây dựng phải đáp ứng cùng lúc nhu cầu đào tạo nhân lực cho kháng chiến và kiến thiết đất nước.
GS Alexander Grothendieck (giữa, áo trắng), GS Hoàng Xuân Sính (đứng phía trước GS Grothendieck) và GS Hoàng Tụy (đứng bên phải GS Grothendieck) cùng giảng viên, sinh viên trước những ngôi nhà mái tranh ở nơi sơ tán. Ảnh: Math.vn
Trong bối cảnh ấy, giáo dục đại học Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được dẫn dắt bởi tinh thần đại chúng, thể hiện qua nhiều chính sách và thực hành như mở hệ đào tạo tại chức; tổ chức các đợt lao động tập trung mỗi năm học; vận động sinh viên tham gia sản xuất, khắc phục thiên tai; và nhiều năm liền sơ tán về nông thôn sống cùng nhân dân.
Những ký ức như câu chuyện của GS. Hoàng Xuân Sính là một phần trong kho tư liệu thuộc dự án "Nghiên cứu và Bảo tồn các Thực hành của Tinh thần Giáo dục Đại học Đại chúng tại Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, giai đoạn 1955-1975".
Dự án - do Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) chủ trì với sự tài trợ của Quỹ Đổi mới sáng tạo Vingroup (VINIF) - xoay quanh một khái niệm trung tâm, đó là "đại học đại chúng".
Tại tọa đàm Đại học và Đại chúng diễn ra vào ngày 14/11 tại Hà Nội, GS.TS Phạm Huy Dũng (Trường Đại học Thăng Long) dẫn nghiên cứu của học giả Martin Trow cho biết, nếu phân loại dựa trên quy mô, một hệ thống giáo dục đại học bước vào giai đoạn đại chúng khi tỷ lệ người trong độ tuổi học đại học được tiếp cận bậc học này đạt từ 15% đến 50%. Theo hướng tiếp cận đó, giáo dục đại học đại chúng đánh dấu sự chuyển đổi từ một hệ thống chủ yếu dành cho số ít sang mở rộng cơ hội học tập cho nhiều tầng lớp xã hội.
Ông Hoàng Lan (tên khai sinh Hoàng Dũng), nguyên Trưởng khoa Vật lý, Trường Đại học Sư phạm TP.HCM, lại gắn tinh thần giáo dục đại chúng với ý thức phụng sự xã hội. Ông là một trong số ít sinh viên được GS. Nguyễn Đình Tứ từ Dubna về hướng dẫn luận văn tốt nghiệp. Hoàn thành chương trình Vật lý tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, dù được giữ lại học thêm một năm, ông vẫn quyết định xung phong đi B để góp sức dựng xây miền Nam.
Cùng quan điểm, TS. Châu Dương Quang, chủ nhiệm dự án, khái quát cốt lõi của tinh thần "đại chúng" nằm ở sự tháo vát, dám lăn xả vào đời sống và ý thức phụng sự xã hội. "Đó là tâm thế ở đâu con người cũng có thể học tập, nghiên cứu và làm việc nếu thực sự muốn cống hiến, thay vì chờ đợi mọi điều kiện vật chất phải có sẵn, chuẩn chỉnh rồi mới bắt đầu", anh phát biểu.
Một trang tài liệu được nhóm nghiên cứu tìm được khi tìm hiểu về khu học xá Nam Ninh - là cơ sở đào tạo cán bộ, giáo viên và học sinh Việt Nam đặt tại thành phố Nam Ninh, tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc trong giai đoạn 1951–1958. Ảnh tư liệu: Châu Dương Quang
Thực tế cho thấy, giữa hoàn cảnh chiến tranh và thiếu thốn, việc dạy và học vẫn được duy trì bền bỉ. Đồng thời, những đợt lao động tập thể, nếp sống cùng ăn ở với người dân nơi sơ tán, hay các nghiên cứu được triển khai từ công cụ đơn sơ đã tạo nên sợi dây gắn kết đặc biệt giữa nhà trường và xã hội. Nhờ đi sát thực tế, người học chủ động nhìn ra vấn đề của cuộc sống thời chiến và tìm lời giải bằng chính kiến thức chuyên môn.
Đơn cử, thầy trò Khoa Toán (Đại học Tổng hợp) từng vận dụng hàm biến hình để tính toán nổ mìn định hướng và điều chỉnh bảng bắn pháo binh của Liên Xô cho phù hợp với điều kiện gió ở từng địa phương; trong khi tổ Đại số (Đại học Sư phạm) ứng dụng vận trù học để tính lộ trình ngắn nhất cho xe chở phân qua các ngõ nhỏ Hà Nội. Trước đó, khi Trường Y sơ tán lên núi rừng, GS. Hồ Đắc Di cùng đồng nghiệp cũng tự dựng phòng mổ dã chiến bằng vải trắng, tìm cây thuốc xung quanh và tự chế dụng cụ để duy trì công việc. "Vì vậy, tôi muốn tìm lại tinh thần, hơi thở của một thời chưa có gì nhiều mà ai cũng tìm cách cống hiến. Đó là cách tôi hiểu chữ ‘đại chúng’", TS. Châu Dương Quang giải thích.
Chia sẻ với Tia Sáng, nhà nghiên cứu Vũ Thế Khôi - người không trực tiếp tham gia dự án - đánh giá những công trình như của Trường Đại học Giáo dục có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, nhất là khi các nhân chứng từng trải qua những năm đầu của giai đoạn này nay đều đã lớn tuổi. "Tôi rất mừng khi thấy các bạn trẻ quan tâm và nghiên cứu đề tài này. Nếu không làm, những ký ức về một thời lịch sử quan trọng sẽ biến mất", ông bày tỏ.
Trường Học sinh miền Nam tại Lầu (Lâu đài) Marty, Hải Phòng. Ảnh do cô Võ Mai Bạch Tuyết, học sinh của trường, cung cấp.
Trong bối cảnh các cuộc thảo luận về triết lý giáo dục Việt Nam ngày càng sôi nổi, việc tìm lại tinh thần ấy không chỉ có giá trị lưu giữ ký ức mà còn mang tính thời sự cấp thiết. Bởi lẽ, nhiều vấn đề chính sách giáo dục đại học đang được tranh luận hiện nay - từ tiêu chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư cho đến phương thức tuyển sinh - đều có nguồn gốc lịch sử từ chính giai đoạn 1954-1975.
Hơn thế, những gì đã diễn ra hơn nửa thế kỷ trước còn gợi mở những bài học về cốt lõi của giáo dục. Nếu ngày nay, công nghệ và cơ sở vật chất hiện đại thường được xem là nền tảng, thì giữa một thời đầy biến động, chính tinh thần tự lực, sự dấn thân và khát vọng phụng sự của người thầy, người trò mới là yếu tố giữ cho dòng chảy tri thức không bị đứt đoạn. Như lời của cố Bộ trưởng Tạ Quang Bửu, theo ghi chép của nhà văn Mỹ Susan Sontag trong chuyến thăm Hà Nội tháng 5 năm 1968:
"Người Mỹ đã dạy cho chúng tôi nhiều điều. Chẳng hạn, chúng tôi thấy rằng điều cần cho giáo dục không phải là những tòa nhà đẹp, như Trường Bách khoa mới xây ở Hà Nội mà chúng tôi phải bỏ lại năm 1965 khi chiến tranh leo thang. Khi vào rừng xây dựng các trường phân tán, giáo dục lại tiến bộ."
Tọa đàm Đại học và Đại chúng đã trang trọng in lại ghi chép của Sontag từ cuốn sách Trip to Hanoi (NXB Farrar, Straus and Giroux) trên poster như một bằng chứng về tinh thần cốt lõi của giáo dục đại chúng thời chiến.