Tháng 1/2026, tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) ở Davos, câu hỏi "con người sẽ đứng ở đâu trong kỷ nguyên AI?" đã vượt khỏi phạm vi triết học hay tâm lý học để trở thành một vấn đề kinh tế - chính trị - công nghệ toàn cầu.
Khi trí tuệ máy tiến gần ngưỡng tự chủ, nhân loại buộc phải tìm một cách tồn tại mới, không đối đầu, không bị thay thế, mà học cách cộng sinh với máy.
Hoài nghi về vai trò con người
Đầu tiên là lời cảnh báo đanh thép của sử gia, nhà tư tưởng Yuval Noah Harari. Ông khẳng định AI không còn là công cụ, mà đã trở thành một "tác nhân" (agent) có khả năng tự ra quyết định và "hack" vào hệ điều hành của văn minh nhân loại: ngôn ngữ.
Chỉ vài giờ sau đó, ở một khán phòng khác, hai kiến trúc sư đại tài của kỷ nguyên mới - Demis Hassabis (Google DeepMind) và Dario Amodei (Anthropic) - đã ngồi lại để thảo luận nghiêm túc về "thế giới sau AGI" (trí tuệ nhân tạo tổng quát). Cuộc đối thoại của họ không còn mang tính giả định khoa học viễn tưởng, mà là những tính toán cụ thể về thời điểm mà trí tuệ máy móc sẽ vượt qua cấp độ của những người đoạt giải Nobel.
Sự hội tụ của hai dòng chảy tư tưởng này vào đầu năm 2026 đã đánh dấu một cột mốc không thể đảo ngược: con người không còn là chủ thể tư duy duy nhất và buộc phải định vị lại mình trong một thế giới có trí tuệ phi sinh học. Nhân loại chính thức bước vào một cuộc chuyển đổi kép, nơi chúng ta đối mặt với sự xói mòn từ bên ngoài của các cấu trúc xã hội và sự hoài nghi từ bên trong của niềm kiêu hãnh làm người.
Ông thần "nổi loạn", thiên tài hay nhà tiên tri Elon Musk cũng góp tiếng nói từ một cuộc trao đổi được theo dõi nhiều nhất trên toàn thế giới: tới thời kỳ mà AI làm được mọi thứ, giá cả sẽ giảm xuống tới cùng, và con người sẽ nhận được "thu nhập cao phổ quát". Vậy thì chúng ta phải đối diện về sự hoài nghi nhân sinh: tôi đến trái đất này để làm gì, khi mà AI làm tất tần tật công việc rồi?
Ảnh: Shutterstock
Định nghĩa lại rủi ro
Văn hóa đại chúng đã gieo vào tâm trí chúng ta nỗi sợ về kịch bản "Kẻ hủy diệt" – nơi một siêu trí tuệ (ASI) đơn lẻ trỗi dậy và quyết định xóa sổ loài người bằng vũ khí vật lý. Giới nghiên cứu gọi đây là nguy cơ quyết định (decisive risk). Tuy nhiên, phân tích tổng hợp từ hơn 80 tài liệu nghiên cứu gần đây cho thấy, mối đe dọa thực sự lại âm thầm hơn nhiều. Đó là nguy cơ tích lũy (accumulative risk).
Giống như ngụ ngôn về con ếch trong nồi nước ấm, nếu nước đột ngột sôi lên, nó có thể nhảy ra thoát chết. Nhưng nếu nước cứ ấm lên, ấm lên từ từ, nó sẽ hưởng thụ và bị luộc chín lúc nào không hay.
Nền văn minh có thể không sụp đổ bởi một cú bấm nút hạt nhân của AI, mà bị nứt vỡ từ từ bởi những vết trầy xước li ti khắp nơi, xói mòn dần bởi sự hội tụ của hàng ngàn thất bại nhỏ lẻ. Khi AI làm chủ ngôn ngữ và thâm nhập vào các định chế tài chính, pháp luật, nó tạo ra trạng thái "mong manh hệ thống" (systemic fragility). Xã hội mất dần khả năng đề kháng trước thông tin sai lệch và sự phân cực, dẫn đến sự sụp đổ thể chế mà không cần một tiếng súng.
Bản thể luận và hiệu ứng gương soi
Nếu nguy cơ tích lũy đe dọa cấu trúc xã hội, thì năng lực tư duy của máy móc lại giáng một đòn chí mạng vào bản ngã của con người. Lịch sử khoa học là chuỗi những lần con người bị "truất ngôi" trung tâm: Copernicus đẩy ta khỏi trung tâm vũ trụ khi đưa ra thuyết Nhật tâm chứng minh trái đất quay quanh mặt trời, Darwin đẩy ta khỏi đỉnh cao sinh học khi thuyết Tiến hóa khẳng định con người là sản phẩm của quá trình tiến hóa từ... khỉ. Hay Sigmund Freud khẳng định rằng con người thậm chí không phải là "ông chủ" trong ngôi nhà tâm trí của chính mình, lý trí chỉ là phần nổi của tảng băng trôi so với phần vô thức ẩn sâu phía dưới.
AI đại diện cho cú giáng thứ tư: Sự truất ngôi khỏi vị thế độc tôn về tư duy.
Giáo sư tâm lý học R.J. Starr đi sâu vào các tương tác giữa tâm lý và AI gọi hiện tượng này là "hiệu ứng gương soi". Khi các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) có thể làm thơ, trò chuyện tâm lý học hay lập luận triết học, thảo luận về tôn giáo, chúng đang phản chiếu lại chính chúng ta qua một tấm gương dữ liệu khổng lồ.
Sự "giải ảo" này buộc con người phải đối diện với sự thật trần trụi: phần lớn những gì ta coi là "cá tính", "sáng tạo" hay "tâm hồn" thực chất có thể chỉ là những mẫu hình xác suất. Điều này dẫn đến tâm lý suy giảm. Đó là cảm giác hụt hẫng hiện sinh khi những kỹ năng con người dày công rèn luyện trở nên tầm thường trước thuật toán.
Nghịch lý kinh tế giữa "hạ tầng" và "hậu lao động"
Ở góc độ kinh tế, cuộc tranh luận đang bị giằng xé giữa hai thái cực. Một bên là sự lạc quan thực dụng của Jensen Huang, CEO Nvidia. Tại Davos 2026, ông định nghĩa AI không phải là kẻ thay thế, mà là hạ tầng thiết yếu của cuộc cách mạng công nghiệp mới, tương tự điện lưới hay internet, giúp bùng nổ năng suất.
Nhưng ở phía bên kia là bóng ma của kỷ nguyên Hậu Lao động. Khi AI có khả năng thực hiện phần lớn công việc tri thức và tự nâng cấp chính mình (như dự báo của Dario Amodei), mối liên kết truyền thống giữa "việc làm" và "giá trị bản thân" sẽ bị đứt gãy.
Chiến lược MEHA và lời giải cho bài toán ý nghĩa
Để không bị cuốn trôi bởi "cơn sóng thần" này, nhiều nhà nghiên cứu đang một khung định vị mới cho giá trị con người. Báo chí bắt đầu trích dẫn nhiều khái niệm MEHA của Kasturi Ghosh và Debi Prasad Ghosh. Khái niệm này là viết tắt của "Make Essential Humans Again" (tạm dịch: Làm cho con người trở nên thiết yếu trở lại).
Chiến lược này tập trung vào ba trụ cột mà AI chưa thể chạm tới trong ngắn hạn:
- Sáng tạo có ý hướng: Không phải sự ngẫu nhiên của thuật toán, mà là sáng tạo mang đậm dấu ấn tiểu sử cá nhân và nỗi đau thân phận.
- Phán đoán đạo đức: Khả năng ra quyết định dựa trên bối cảnh xã hội phức tạp và các giá trị phi lượng hóa.
- Thấu cảm sâu: Sự kết nối giữa người với người dựa trên sự chia sẻ về tính hữu hạn của kiếp người – điều mà một thực thể bất tử như AI không bao giờ hiểu được.
Cuộc khủng hoảng hiện sinh thời AI, xét cho cùng, là một cơ hội thanh lọc khắc nghiệt. Khi máy móc làm tốt hơn chúng ta ở những việc "như máy", con người buộc phải học cách sống "như người" hơn.
Tương lai không thuộc về sự thống trị của AI hay sự chối bỏ công nghệ, mà thuộc về những con người cộng sinh với máy – những người biết dùng thuật toán như một bệ phóng để vươn tới những tầng bậc cao hơn của trí tuệ, thay vì để nó định nghĩa lại mình.