Đó là phát hiện chính từ nghiên cứu do ĐH Y Dược TPHCM và Đơn vị nghiên cứu lâm sàng Oxford tại Việt Nam(OUCRU-VN) tiến hành từ tháng 2-4/2025.
Con số này có thể nói thấp đến giật mình, nếu đem so với tỷ lệ hơn 90% trẻ em (trong độ tuổi khuyến cáo và không có chống chỉ định y khoa) tại các địa phương, nơi vaccine Rota được cung cấp miễn phí trong khuôn khổ Chương trình Tiêm chủng Mở rộng, đã uống vaccine đúng thời hạn, như Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương cho biết.
Nghiên cứu được tiến hành trong bối cảnh vaccine Rota đã được Chương trình Tiêm chủng Mở rộng triển khai miễn phí ở 41 tỉnh/thành phố và hướng tới mục tiêu bao phủ toàn quốc vào năm 2026.
Vaccine Rota được Bộ Y tế đưa vào Chương trình Tiêm chủng Mở rộng từ năm 2023 nhằm ngăn chặn nguyên nhân hàng đầu gây tiêu chảy cấp, thậm chí có thể biến chứng tử vong ở trẻ nhỏ. Đây là một nỗ lực rất lớn của chính phủ bởi giá mỗi liều vaccine Rota khá đắt, dao động từ 400.000 đến 900.000 đồng.
Vaccine Rota được đưa vào Chương trình Tiêm chủng Mở rộng từ năm 2023. Ảnh: UNICEF
Các nhà nghiên cứu đã tới huyện Ninh Hải (tỉnh Ninh Thuận), nơi các dịch vụ chăm sóc sức khỏe còn hạn chế, trong khi gánh nặng bệnh tiêu chảy cao. Bên cạnh đó, Ninh Hải còn có nhiều nhóm dân tộc thiểu số, đông nhất là các cộng đồng Chăm và Raglai. Đáng chú ý, người Raglai nằm trong số các nhóm dân tộc nghèo nhất Việt Nam.
Nghiên cứu bao gồm 384 bà mẹ có con dưới 5 tuổi, với tuổi trung bình của mẹ và con lần lượt là 31 và 3,2. Hơn một nửa số bà mẹ không thông thạo tiếng Việt, trình độ học vấn thấp: 51,3% học không quá tiểu học. Phần lớn họ cũng thuộc các hộ gia đình thu nhập thấp, và hầu hết hiếm khi hoặc chưa bao giờ sử dụng bảo hiểm y tế.
Phân tích dữ liệu dựa trên khung lý thuyết về các động lực hành vi và xã hội (BeSD) của WHO, nhóm nghiên cứu nhận thấy nhận thức về virus Rota và vaccine Rota nhìn chung còn hạn chế nhưng thái độ đối với vaccine Rota là tích cực. Đa số người tham gia cho biết đều nhận được sự ủng hộ từ gia đình (81,5%), các chức sắc tôn giáo (80,2%) và bạn bè (74,2%). Ngoài ra, 31,5% nhận được khuyến nghị về việc cho con uống vaccine Rota từ nhân viên y tế.
Bên cạnh đó, 63% các bà mẹ khẳng định họ có quyền quyết định có cho con uống vaccine Rota hay không.
Và mặc dù hầu hết các bà mẹ đều hài lòng về dịch vụ (99%), họ vẫn gặp phải một số rào cản như thời gian chờ đợi lâu (41%), thiếu vaccine (29%) và khó giao tiếp bằng ngôn ngữ mẹ đẻ (25%).
Về tài chính, rào cản lớn nhất là chi phí đi lại (21,4%). Gần một nửa số bà mẹ cho biết điều kiện đường sá đến trung tâm tiêm chủng kém và khoảng cách trung bình đến cơ sở y tế gần nhất là 4 km.
Nhìn chung, chỉ có 16,9% bà mẹ kể đã hoặc có ý định đưa con đi uống vaccine và thực tế chỉ có 9,4% trẻ em trong nghiên cứu được uống ít nhất một liều vaccine Rota.
Việc tỷ lệ uống vaccine Rota tại Ninh Hải, Ninh Thuận, thấp hơn nhiều lần so với tỷ lệ trung bình của các địa phương khác cho thấy khoảng cách lớn trong khả năng tiếp cận và chấp nhận vaccine của các nhóm dân tộc thiểu số.
Nguyên nhân, theo nhóm nghiên cứu, có thể xuất phát từ các rào cản ngôn ngữ, văn hóa và địa lý. Những rào cản này đang hạn chế khả năng tiếp cận chăm sóc sức khỏe, không chỉ đối với vaccine Rota mà cả với các loại vaccine khác.
Để cải thiện tỷ lệ uống vaccine Rota trong các nhóm dân tộc thiểu số ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu đề xuất chú trọng một số yếu tố. Thứ nhất, cung cấp các dịch vụ y tế và tổ chức các hoạt động truyền thông sức khỏe phù hợp về văn hóa và ngôn ngữ, tôn trọng truyền thống và tín ngưỡng cộng đồng. Thứ hai, tăng cường vai trò của nhân viên y tế và những người đứng đầu cộng đồng trong truyền đạt thông tin. Thứ ba, bảo đảm nguồn cung vaccine ổn định, và cải thiện cơ sở hạ tầng giao thông để tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiếp cận các dịch vụ vaccine.
Các kết quả nghiên cứu được trình bày chi tiết trong bài báo "Behavioral and social drivers of rotavirus vaccine uptake in a rural ethnic minority population in Vietnam: A cross-sectional study" (Các yếu tố hành vi và xã hội thúc đẩy việc tiêm chủng vaccine rota trong cộng đồng dân tộc thiểu số ở Việt Nam: Một nghiên cứu mặt cắt) trên tạp chí Preventive Medicine Reports.
---
Nguồn tham khảo:
Behavioral and social drivers of rotavirus vaccine uptake in a rural ethnic minority population in Vietnam: A cross-sectional study. Preventive Medicine Reports, Volume 61, January 2026, 103353. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211335525003924