Moderna và Merck vừa công bố, theo kết quả thử nghiệm lâm sàng giai đoạn III, vaccine ung thư hắc tố da (melanoma) được phát triển riêng cho từng bệnh nhân dựa trên công nghệ mRNA đã giúp giảm nguy cơ tái phát. Công nghệ mRNA cũng chính là nền tảng của vaccine COVID-19.
Đây là vaccine ung thư mRNA đầu tiên chứng minh được hiệu quả trong thử nghiệm giai đoạn III - tức được đánh giá trên quy mô lớn trước khi được cấp phép.
Vaccine ung thư hắc tố da intismeran không ngăn ngừa bệnh mà chống tái phát sau điều trị. Ảnh: Gilmore Health
Khác với vaccine phòng bệnh truyền nhiễm thông thường, loại vaccine ung thư được nhắc đến ở đây có tên intismeran (trước đây gọi là mRNA-4157/V940) không ngăn ngừa bệnh ung thư ngay từ đầu, mà nhắm tới mục tiêu chống tái phát ung thư sau điều trị.
Nhóm nghiên cứu đã tiến hành thử nghiệm trên 1.100 bệnh nhân ung thư hắc tố da giai đoạn tiến triển (đã di căn) từng được phẫu thuật loại bỏ khối u. Một nhóm được tiêm vaccine kết hợp với pembrolizumab - thuốc miễn dịch trị liệu, thường dùng để điều trị các loại ung thư; nhóm bệnh nhân còn lại chỉ dùng pembrolizumab.
Kết quả, nhóm dùng vaccine kết hợp pembrolizumab có thời gian không tái phát và không di căn lâu hơn so với nhóm bệnh nhân chỉ dùng pembrolizumab, theo công bố của các nhà phát triển vaccine Moderna và Merck vào ngày 19/8. Hai công ty cho biết sẽ công bố dữ liệu chi tiết hơn trong một hội nghị y khoa sắp tới.
Để tạo ra intismeran, nhóm nghiên cứu giải trình tự gene mẫu khối u của từng bệnh nhân nhằm xác định các đột biến đã phát sinh trong tế bào ung thư. Những đột biến này khiến tế bào ung thư sản sinh ra các protein bất thường gọi là tân kháng nguyên (neoantigen) trên bề mặt tế bào ung thư. Tân kháng nguyên đóng vai trò tín hiệu để hệ thống miễn dịch nhận biết và tấn công các tế bào ung thư.
Vaccine mRNA được phát triển dựa trên các tân kháng nguyên đặc trưng của từng bệnh nhân. Sau khi được tiêm vào cơ thể, vaccine hướng dẫn tế bào tạo ra tân kháng nguyên để huấn luyện hệ miễn dịch nhận biết mối đe dọa. "Trước đây chúng ta chưa từng có cách nào huấn luyện hệ miễn dịch chống lại khối u trong cơ thể bệnh nhân ung thư", Adnan Khattak, bác sĩ chuyên khoa ung thư và là nghiên cứu viên tham gia thử nghiệm tại Bệnh viện Hollywood Private (Nedlands, Australia), cho biết.
Điều trị ung thư cá nhân hóa trước đây đồng nghĩa với việc xác định những bất thường đặc trưng trong khối u của bệnh nhân - chẳng hạn đột biến gene BRAF thường xuất hiện ở khoảng 50% ca mắc ung thư hắc tố da - sau đó lựa chọn loại thuốc phù hợp. Nhưng trong nghiên cứu này, các nhà khoa học tạo ra loại thuốc hoàn toàn mới dành riêng cho từng bệnh nhân.
Dù kết quả thử nghiệm cho thấy intismeran giúp giảm nguy cơ tái phát ung thư, Khattak nhấn mạnh cần theo dõi các bệnh nhân tham gia nghiên cứu trong nhiều năm nữa để xác định liệu phương pháp này có thực sự kéo dài tuổi thọ của họ.
Thách thức trong sản xuất vaccine
Theo Seth Cheetham, nhà khoa học về mRNA tại Đại học Queensland (Australia), tính cá nhân hóa cao chính là thách thức lớn nhất để mở rộng ứng dụng loại vaccine này. Sau khi thu thập mẫu khối u của bệnh nhân ung thư, có thể mất tới vài tháng để sản xuất vaccine. Trong khi đó, không phải bệnh nhân ung thư nào trong giai đoạn di căn cũng còn đủ thời gian chờ đợi.
Khattak cho biết Moderna sử dụng trí tuệ nhân tạo để xác định các tân kháng nguyên có khả năng kích hoạt phản ứng miễn dịch mạnh nhất. Sau khi sàng lọc thêm qua thử nghiệm, nhóm nghiên cứu sẽ chọn lọc một số lượng giới hạn các tân kháng nguyên để đưa vào phát triển vaccine cho từng bệnh nhân.
Việc tìm đủ người tham gia thử nghiệm vaccine intismeran cũng là một thách thức không nhỏ, theo Khattak. Ông cho biết những thông tin sai lệch về độ an toàn của vaccine mRNA phòng COVID-19 đã khiến một số trung tâm nghiên cứu ở Mỹ gặp khó khăn trong việc tuyển chọn tình nguyện viên tham gia.
Nhiều loại vaccine ung thư cá nhân hóa khác đang được thử nghiệm
Một số nhóm nghiên cứu khác cũng đang phát triển các loại vaccine ung thư cá nhân hóa.
Merck và Moderna đang thử nghiệm vaccine cá nhân hóa cho ung thư tuyến tụy, dạ dày và phổi.
Công ty công nghệ sinh học BioNTech thì đang thử nghiệm vaccine cá nhân hóa cho ung thư đại trực tràng, ung thư tuyến tụy và ung thư vú bộ ba âm tính (một loại ung thư vú không có bất kì thụ thể nào thường thấy trên bề mặt tế bào ung thư vú như estrogen, progesterone hay protein HER2, có tỷ lệ tái phát cao hơn so với các loại ung thư vú khác).
Trong khi đó, công ty Shenzhen Xinhe Biomedical ở Thẩm Quyến, Trung Quốc, đang thử nghiệm một loại vaccine cá nhân hóa cho ung thư dạ dày và ung thư gan.
Thanh An dịch
---
Nguồn tham khảo:
Moderna cancer vaccine stops melanoma returning: what’s next for personalized treatments? Nature. https://www.nature.com/articles/d41586-026-02612-3