Nguyễn Bỉnh Khiêm trong sự chuyển biến về ứng xử chính trị của trí thức Việt Nam

Thường xuyên bị đặt trước hiểm họa ngoại xâm, Nhà nước dân tộc ở Việt Nam sau khi hình thành đã phát triển không phải chỉ nhằm đáp ứng các nhu cầu quản lý hoạt động kinh tế và sinh hoạt xã hội của cộng đồng, mà còn nhằm đáp ứng các nhu cầu bảo vệ độc lập chính trị và toàn vẹn lãnh thổ của dân tộc. Điều này được chứng minh suốt một ngàn năm Bắc thuộc và được khẳng định qua hoạt động của Nhà nước phong kiến dân tộc từ các triều Đinh, Lê, Lý, Trần tới Hậu Lê. Dễ hiểu vì sao trí thức Việt Nam cả các cao tăng thời Lý- Trần lẫn các danh nho đầu thời Hậu Lê đều gắn mình vào với chính quyền, coi triều đình là biểu trưng cho lý tưởng độc lập của dân tộc. Đúng ra, ở họ cũng đã xuất hiện những mầm mống độc lập trong tư duy và hành động chính trị, mà điển hình là việc người trí thức kiệt xuất, vị anh hùng dân tộc Nguyễn Trãi ra cộng tác với nhà Hồ "soán nghịch" năm 1400. Nhưng quá trình tham gia kháng chiến chống quân Minh đã kéo tác giả Bình Ngô đại cáo trở về với tập quán truyền thống khi đất nước đã được giải phóng, và tự giới hạn trong một khuôn mẫu ứng xử chính trị chỉ chấp nhận một vương triều duy nhất là chính thống vào lúc triều Lê trên con đường phong kiến hóa của nó đang dần dần hạ thấp ngọn cờ dân chủ, đồng thời ngày càng tỏ ra đối lập với tư tưởng nhân nghĩa, Nguyễn Trãi đã bị đẩy tới thảm kịch Lệ Chi Viên. Yêu cầu thống nhất vương triều để thống nhất đất nước mà tạo ra sức mạnh cần thiết cho việc đề phòng hiểm họa ngoại xâm do đó dĩ nhiên là có ý nghĩa tích cực, nhưng sự tập trung đáp ứng yêu cầu ấy theo lề lối phong kiến qua nhiều năm lại tạo ra tâm lý phổ biến coi triều là nước, thậm chí trong không ít trường hợp còn dẫn tới việc hy sinh những quyền lợi lâu dài của đất nước, đi ngược lại những nguyện vọng chính đáng của nhân dân, vùi dập người hiền, bao che kẻ ác... dưới danh nghĩa gìn giữ uy tín và sự thống nhất của vương triều. Theo đà trượt trên đó phương tiện đã bị ngộ nhận là mục đích ấy, đường lối của chính quyền cũng như hoạt động của trí thức dần dần không còn phản ảnh được chính xác hiện thực của đất nước và xã hội nữa. Trong phạm vi cung đình, sự suy thoái này lại làm hình thành các nhóm chính trị đối lập nhau về quan điểm và chống báng nhau vì quyền lợi, mà kết quả điển hình là sự quy tụ của một số quan lại quanh Hồ Quý Ly thời Trần hay Mạc Đăng Dung thời Lê, ủng hộ hai viên Thái sư nhiều tài năng và giàu tham vọng này bá chiếm quyền hành rồi tiến tới đoạt ngôi Thiên tử. Nhưng ở thế kỷ XVI thì những xáo trộn trong đất nước sau vụ đảo chính của Mạc Đăng Dung đã kéo tầng lớp nho sĩ - trí thức ra khỏi giấc mơ bình an ý thức hệ, khi cuộc đấu tranh giành quyền lực giữa các phe phái phong kiến đặt ra trước họ nhiều vấn đề mới về tương lai đất nước và vận mệnh dân tộc, những vấn đề thách thức tài năng của họ đồng thời đặt toàn bộ tri thức cũng như đạo đức chính trị của họ vào một khảo nghiệm lịch sử có thêm những tiêu chuẩn mới của một chủ nghĩa nhân văn. Sự chuyển biến trong ứng xử chính trị của trí thức Việt Nam thời Nguyễn Bỉnh Khiêm vì vậy cần được nhìn nhận trong hoàn cảnh và theo chiều hướng ấy.

Lễ hội tại khu di tích đền thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm

Học sinh trường tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm