Vẻ đẹp của âm nhạc không nằm ở sự đồ sộ

Dường như trong suy nghĩ của không ít ca sĩ và những người tổ chức chương trình, một ca khúc được hát với dàn nhạc giao hưởng sẽ trở nên sang trọng hơn, đẳng cấp hơn, và mặc nhiên đạt tới một trình độ biểu diễn cao hơn so với khi được trình bày với piano, guitar hay một nhóm nhạc nhỏ!!!

Theo tôi, đó là một quan niệm sai lầm về thẩm mỹ âm nhạc. Tôi không phủ nhận vẻ đẹp và sức mạnh biểu đạt phi thường của dàn nhạc giao hưởng. Nhưng việc tăng quy mô âm thanh không đồng nghĩa với việc nâng cao chất lượng nghệ thuật.

Hãy nhìn vào lịch sử âm nhạc cổ điển phương Tây.

Franz Schubert đã viết hàng trăm ca khúc nghệ thuật (lieder), phần lớn dành cho giọng hát và piano. Trong những tác phẩm như Gretchen am Spinnrade (Gretchen bên guồng quay sợi) hay Erlkönig (Vua yêu tinh), piano không đơn thuần giữ hòa âm cho ca sĩ.

Những mô-típ tiết tấu và giai điệu trong phần piano tham gia trực tiếp vào sự phát triển kịch tính của tác phẩm.

Các nghiên cứu về ca khúc trữ tình của Schubert cũng nhấn mạnh vai trò tạo hình và biểu cảm độc lập của phần piano. Piano trong những ca khúc ấy không phải một dàn nhạc giao hưởng thu nhỏ. Nó là một thành phần hữu cơ của tác phẩm, với ngôn ngữ biểu đạt riêng mà nhà soạn nhạc đã chủ động lựa chọn.

Nếu chuyển một ca khúc của Schubert sang dàn nhạc giao hưởng, chúng ta có thể thu được nhiều màu sắc hơn, những tương phản lớn hơn và những cao trào mạnh mẽ hơn. Nhưng liệu điều đó có đồng nghĩa với việc tác phẩm hay hơn? Chưa chắc.

Một bản phối khí có thể làm phong phú thêm trải nghiệm nghe nhưng cũng có thể khiến âm nhạc trở nên quá minh họa, quá kịch tính, làm mất đi sự cô đọng và tính thân mật của cuộc đối thoại giữa giọng hát với piano. Đôi khi, chính sự giản dị của nguyên tác mới tạo nên sức mạnh cảm xúc sâu sắc nhất.

Tchaikovsky cũng đã viết những ca khúc nghệ thuật tuyệt đẹp cho giọng hát và piano, mà trong truyền thống Nga gọi là romance. Những tác phẩm ấy không phải những bản phác thảo đang chờ được một dàn nhạc giao hưởng hoàn thiện. Chúng vốn đã là những tác phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh trong hình thức mà nhà soạn nhạc lựa chọn. Dàn nhạc có thể mở ra cách diễn giải mới, nhưng không có lý do gì để mặc nhiên coi cách diễn giải ấy là cao cấp hơn nguyên tác.

Guitar mộc cũng có khả năng tạo nên những không gian nghệ thuật đặc biệt. Một ca sĩ hát cùng guitar có thể đưa người nghe đến gần hơn với lời ca, giai điệu và những sắc thái khó nhận thấy nhất của giọng hát. Không có những lớp hòa âm dày, không có những cao trào được khuếch đại bằng cả dàn nhạc, người biểu diễn phải dựa nhiều hơn vào khả năng xử lý giai điệu, nhả chữ, tiết chế cảm xúc và tạo sự giao tiếp trực tiếp với khán giả. Trong những ca khúc phù hợp, sự giản dị ấy không phải một giới hạn cần khắc phục. Nó chính là ưu thế nghệ thuật.

Không phải cứ thêm nhạc cụ hay mở rộng quy mô biểu diễn là nâng cao giá trị nghệ thuật của tác phẩm - điều này cũng đúng cả trong khí nhạc.

24 khúc ngẫu hứng (Caprice) cho violin độc tấu, Op. 1, của Niccolò Paganini là một ví dụ tiêu biểu. Những tác phẩm này vừa thử thách kỹ thuật, vừa là những tác phẩm biểu diễn có cá tính nghệ thuật mạnh mẽ. Đã có những thử nghiệm bổ sung phần đệm cho các Caprice. Chúng có thể thú vị, nhưng không làm cho nguyên tác độc tấu trở thành một phiên bản thiếu hoàn chỉnh. Bởi lẽ, sự tập trung tuyệt đối vào một nhạc cụ chính là một phần bản sắc của tác phẩm. Người nghe được chứng kiến trực tiếp cuộc đối thoại giữa nghệ sĩ và cây đàn, cảm nhận từng biến hóa trong kỹ thuật, âm sắc và đường nét giai điệu mà không có một lớp âm thanh nào đứng phía sau để gia tăng hiệu ứng. Thêm phần đệm có thể tạo nên một trải nghiệm khác, nhưng không có nghĩa là trải nghiệm ấy tốt hơn.

Paganini còn viết nhiều sonata cho violin và guitar. Trong những tác phẩm này, guitar không chỉ làm nhiệm vụ giữ nhịp hay đệm hợp âm cho violin tỏa sáng. Hai nhạc cụ có âm sắc, cách phát âm và khả năng biểu đạt khác nhau, cùng tạo nên một cuộc đối thoại âm nhạc tinh tế. Nếu thay phần guitar bằng một nhóm nhạc cụ hoặc dàn nhạc giao hưởng, âm thanh có thể dày hơn, nhiều màu sắc hơn, nhưng tương quan giữa hai nhạc cụ sẽ thay đổi. Cái duyên dáng, gần gũi và nét riêng của sự kết hợp violin-guitar có thể không còn nguyên vẹn.

Cũng cần nhắc đến những sonata cho violin và piano của Ludwig van Beethoven, chẳng hạn Sonata số 5, Op. 24 (Spring Sonata) và Sonata số 9, Op. 47 (Kreutzer Sonata). Trong những tác phẩm này, piano không phải "người phục vụ" đứng phía sau violin.

Hai nhạc cụ trao đổi chủ đề, phát triển mô-típ, tạo tương phản và cùng tham gia xây dựng cấu trúc âm nhạc. Nếu chuyển phần piano thành một dàn nhạc giao hưởng, người phối khí có thể tạo ra một phiên bản mới, nhưng cũng đồng thời thay đổi sự cân bằng, tính chất thính phòng và cách hai nhạc cụ tương tác với nhau.

Đặc biệt nhất, bản Andante spianato and grand polonaise brillante, op.22, nổi tiếng của Chopin được viết cho piano độc tấu và dàn nhạc giao hưởng, nhưng hiện nay người ta bỏ luôn phần dàn nhạc giao hưởng, chỉ còn mỗi piano độc tấu.

Từ âm nhạc phương Tây, hãy trở về với truyền thống âm nhạc Việt Nam.

Vẻ đẹp của Quan họ nằm ở nghệ thuật đối đáp, sự hòa quyện giữa các giọng hát, cách nhả chữ, luyến láy và những sắc thái tinh tế trong từng làn điệu. Trong lối hát truyền thống, giọng người có thể tự tạo nên một không gian âm nhạc hoàn chỉnh mà không cần phần đệm nào cả, hát mộc là hay nhất.

Nếu bổ sung một dàn nhạc giao hưởng, hay một tốp nhạc vào cuộc hát Quan họ, người ta thậm chí có thể làm lu mờ chính những giá trị làm nên bản sắc của thể loại này.

Điều đó cũng đúng với nhiều hình thức âm nhạc truyền thống khác: vẻ đẹp không nhất thiết nằm ở sự đồ sộ của âm thanh, mà có thể nằm ở cách một giọng hát tương tác với một giọng hát khác, cách một nhạc cụ tạo ra khoảng trống để người nghe tưởng tượng, hoặc cách một giai điệu giản dị lưu lại trong tâm trí lâu dài hơn cả những cao trào hoành tráng.

Từ những ví dụ trên, tôi nghĩ cần đặt lại vấn đề về cách xây dựng chương trình biểu diễn hiện nay.

Một chương trình gồm mười ca khúc, không nhất thiết phải cả mười bài đều được trình bày với dàn nhạc giao hưởng. Có thể chỉ cần ba hoặc bốn bài được phối khí cho dàn nhạc, nếu tác phẩm thực sự phù hợp với hình thức ấy.

Những bài còn lại có thể được trình bày với piano, guitar, một nhóm nhạc thính phòng, nhạc cụ dân tộc, hoặc thậm chí chỉ bằng giọng hát không đệm.

Đây không phải một công thức cứng nhắc, mà là một gợi ý về tư duy nghệ thuật. Một chương trình như vậy có thể tạo nên nhiều lớp không gian khác nhau: khi rộng lớn và mãnh liệt với âm thanh giao hưởng dày dặn; lúc gần gũi và riêng tư, chỉ còn giọng hát và vài nốt đàn.

Sự tương phản ấy có thể làm cho người nghe thấy cuốn hút hơn, cảm nhận sâu hơn và không bị bão hòa bởi một kiểu âm thanh duy nhất.

Ngược lại, nếu tất cả các bài hát đều được đặt trong cùng một khuôn khổ dàn nhạc lớn, chương trình có nguy cơ trở nên đơn điệu về phương thức biểu đạt, dù từng bài có thể được phối khí công phu. Vấn đề quan trọng tối thượng là tư duy thẩm mỹ, chứ không phải quy mô sân khấu.

Tôi không phản đối những chương trình ca khúc với dàn nhạc giao hưởng và cũng không cho rằng nguyên tác luôn phải được giữ nguyên trong mọi hoàn cảnh. Chuyển soạn là một hoạt động sáng tạo lâu đời và có thể đem lại những thành tựu nghệ thuật thực sự.

Nhưng cần phân biệt giữa sáng tạo và tâm lý chạy theo sự hoành tráng; giữa một bản phối khí có tư duy nghệ thuật và một bản phối khí chỉ nhằm làm cho âm thanh dày hơn, lớn hơn; giữa việc lựa chọn dàn nhạc vì tác phẩm cần nó và việc lựa chọn dàn nhạc chỉ vì hình thức ấy được coi là sang trọng hơn.

Trong lịch sử âm nhạc, có những tác phẩm vĩ đại dành cho cả dàn nhạc giao hưởng, có những tác phẩm chỉ dành cho một nhạc cụ độc tấu, có những tác phẩm dành cho hai nhạc cụ, và có những tác phẩm dành cho giọng hát không đệm. Chúng không đứng trên cùng một chiếc thang để chúng ta xếp hạng dựa vào số lượng nhạc công.

Mỗi hình thức có vẻ đẹp, giới hạn và khả năng biểu đạt riêng. Đỉnh cao của nghệ thuật không nằm ở số lượng nhạc công trên sân khấu, mà ở sự tương hợp giữa tác phẩm, phương tiện biểu diễn và hiệu quả thẩm mỹ mà nó tạo ra.

Đôi khi, một dàn nhạc giao hưởng có thể khiến hàng nghìn người xúc động. Nhưng cũng có khi, ca sĩ với cây đàn piano, guitar hay giọng hát không đệm lại tạo nên một vẻ đẹp mà không một sự gia tăng quy mô âm thanh nào có thể thay thế.

Vậy tại sao chúng ta cứ phải làm cho âm nhạc lớn hơn, to hơn tốn kém hơn, trong khi điều cần thiết là làm cho nó tinh tế hơn?