Giữa tháng Năm, nhà máy điện mặt trời nổi lòng hồ thủy điện Sơn La có công suất thiết kế 800 MW đã chính thức khởi công. Khi hoàn thành vào năm 2030, nhà máy có thể cung cấp khoảng 1.250 GWh điện sạch mỗi năm, tương đương nhu cầu sử dụng điện của khoảng nửa triệu hộ gia đình.
Đây không phải là trường hợp đơn lẻ. Trong vài tháng gần đây, thị trường ghi nhận nhiều dự án điện mặt trời nổi liên tục được đề xuất hoặc xin bổ sung vào Quy hoạch điện VIII điều chỉnh.
Chẳng hạn, đầu tháng Sáu, Đắk Lắk khởi công một dự án tương tự trên mặt hồ thủy điện Srêpốk 3 công suất hơn 300MW. Đầu tháng Bảy, Lâm Đồng cũng chấp thuận một dự án điện mặt trời nổi trên hồ Thủy điện Đồng Nai 2 công suất 240 MW. Gần một chục hồ thủy điện khác ở miền trung và miền bắc đang bắt đầu được đưa vào diện khảo sát, đề xuất. Mỗi dự án đều có giá trị đầu tư từ vài nghìn đến vài chục nghìn tỷ đồng.
So với dự án điện mặt trời nổi đầu tiên của Việt Nam trên hồ thủy điện Đa Mi, công suất khoảng 40 MW, vận hành từ năm 2019 tại Bình Thuận, thế hệ dự án mới có quy mô lớn hơn hàng chục lần, tối ưu hóa diện tích lòng hồ rộng và áp dụng công nghệ phao nổi tiên tiến.
Điều gì khiến thị trường phải mất tới bảy năm mới chứng kiến làn sóng đầu tư thứ hai?
Dự án điện mặt trời nổi trên hồ thủy điện Đa Mi với công suất 47,5 MWp, tổng mức đầu tư gần 1.500 tỷ đồng và diện tích khoảng 50 ha, hoạt động từ năm 2019. Ảnh: Phương Thảo
Cái giá của tăng trưởng thần tốc
Cơ chế giá là tín hiệu mạnh nhất với nhà đầu tư. Trước năm 2021, các dự án điện mặt trời, gồm cả điện mặt trời nổi như Đa Mi, được hưởng cơ chế giá bán điện cố định lên lưới (giá FIT) hào phóng trong 20 năm. Giá FIT cao hơn giá bán buôn điện bình quân, giúp doanh nghiệp dễ tính toán dòng tiền, nhanh thu hồi vốn, tạo nên làn sóng đầu tư bùng nổ giai đoạn 2018-2021 và đưa Việt Nam trở thành một trong những thị trường điện mặt trời tăng trưởng nhanh nhất thế giới.
Tuy nhiên, sau khi cơ chế giá FIT kết thúc, điện mặt trời nổi lại thiếu một cơ chế thay thế đủ hấp dẫn. Trong khi điện mặt trời mặt đất liên tục được bổ sung chính sách khuyến khích, phân khúc mặt nước gần như đứng ngoài các ưu đãi.
Viết trên tờ Bloomberg Businessweek Vietnam, ông Thomas Jakobsen, Giám đốc điều hành tại Indochina Energy Partners, nhận xét rằng khi giá FIT kết thúc, Chính phủ Việt Nam nhận ra rằng sự tăng trưởng thần tốc nào cũng có giá của nó. Kỷ cương thị trường vốn dựa vào việc tuân thủ các quy định hiện hành và việc bám sát giới hạn công suất được đề ra trong Quy hoạch điện VII đã bị xói mòn. [3]
Các dự án được phê duyệt và xây dựng nhanh đến mức hạ tầng lưới điện cũng như tốc độ tăng trưởng phụ tải (nhu cầu sử dụng điện tăng lên theo thời gian) không theo kịp. Kết quả là nhiều nhà máy điện gió và điện mặt trời bị yêu cầu cắt giảm công suất phát, có thời điểm lên tới 30-50%, khiến hiệu quả đầu tư giảm mạnh và kéo theo tranh cãi về cơ chế giá FIT.
Vì vậy, khoảng chờ 7 năm đối với điện mặt trời nổi có thể xem như giai đoạn nghỉ để Việt Nam chuẩn bị hạ tầng lưới điện tốt hơn, xây dựng một cơ chế giá thị trường linh động hơn, và tận dụng được giá công nghệ giảm sâu hơn.
Cuộc đua từ mặt đất xuống mặt nước
Với quỹ đất dành cho các dự án điện mặt trời quy mô lớn ngày càng hạn chế, việc chuyển các tấm pin mặt trời xuống mặt nước dường như là lựa chọn hợp lý. Khác với điện mặt trời mặt đất - vốn dễ vấp phải xung đột về sử dụng đất nông nghiệp, bảo tồn thiên nhiên hay cảnh quan - các lòng hồ thủy điện là những không gian đã được quy hoạch cho mục đích năng lượng, ít phát sinh mâu thuẫn với các hoạt động kinh tế khác.
Hiện số lượng dự án điện mặt trời nổi ở Việt Nam mới chỉ đếm trên đầu ngón tay, nhưng dư địa tiềm năng của loại hình này vẫn còn rất lớn. Trong khi đó, đã có hơn 300 dự án điện mặt trời quy mô lớn trên mặt đất được xây dựng từ năm 2019 đến nay, một nửa trong số đó được cấp phép vận hành thương mại, nửa còn lại xếp hàng chờ đánh giá.
Về mặt kỹ thuật, lắp các tấm pin mặt trời ở một phần không gian hồ có thể giúp tạo bóng râm cho các sinh vật thủy sinh, đồng thời cải thiện hiệu suất tấm quang năng nhờ lớp nước làm mát bên dưới.
Đặc biệt, các dự án điện mặt trời nổi trên hồ thủy điện có thể "đi nhờ" hạ tầng điện sẵn có của nhà máy thủy điện như trạm biến áp, đường dây truyền tải. Điều này giúp giảm đáng kể chi phí và thời gian thi công các dự án điện mặt trời nổi, đồng thời biến những hạ tầng truyền tải đã được đầu tư từ nhiều năm trước thành tài sản tiếp tục sinh lời từ dòng tiền cho thuê đường dây.
Ngay từ năm 2020, trong một khảo sát do Bộ Công Thương ủy quyền cho Hội Khoa học và Công nghệ Sử dụng năng lượng Tiết kiệm và hiệu quả Việt Nam (VECEA) thực hiện, kết luận cũng cho thấy các mặt hồ thủy điện tạo ra tiềm năng lớn cho điện mặt trời nổi. [2]
Thời điểm đã đến?
Tuy nhiên, lợi thế về kỹ thuật và kinh tế chỉ quyết định một nửa khả năng hiện thực hóa các dự án điện mặt trời nổi. Nửa còn lại nằm ở chính sách.
Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, Việt Nam cần đạt khoảng 60 GW công suất điện mặt trời vào năm 2030. Trong khi đó, công suất hiện nay mới đạt khoảng 1/3 mục tiêu.
Công suất phát triển năng lượng tái tạo của Việt Nam tại thời điểm 2026 và mục tiêu dự kiến 2030. Đồ họa: Ngô Hà
Với dư địa còn rất lớn, điện mặt trời nổi được kỳ vọng sẽ đóng góp đáng kể vào con số công suất hơn 40 GW cần bổ sung trong 5 năm tới. Những dự án được khởi động trong vài tháng qua có thể là tín hiệu mở đầu cho giai đoạn tăng tốc đầu tư, kịp đưa nguồn điện mới vào vận hành trước mốc 2030.
Nhưng không còn cơ chế giá FIT bảo đảm đầu ra như giai đoạn bùng nổ trước đây, vì sao các dự án điện mặt trời nổi lại đồng loạt khởi động vào thời điểm này?
Câu trả lời có lẽ nằm ở cơ chế Hợp đồng mua bán điện trực tiếp (DPPA) cuối cùng đã đủ điều kiện để triển khai thực tế. Ý tưởng về DPPA - theo đó người sản xuất và người mua điện được thỏa thuận giá trực tiếp với nhau, dù có phải thuê hạ tầng truyền tải chung của nhà nước - được đưa ra từ năm 2020 nhưng phải đến năm 2024 mới có khung pháp lý chính thức. Đầu năm 2026, những hợp đồng DPPA đầu tiên đã được doanh nghiệp ký kết, đánh dấu việc cơ chế này chính thức vận hành.
Nhu cầu về hợp đồng mua bán điện trực tiếp của thị trường điện rất lớn, vì nhiều doanh nghiệp đang phải xanh hóa sản xuất, xuất khẩu để đáp ứng tiêu chuẩn bền vững về môi trường hoặc các mục tiêu giảm phát thải.
Theo thông tin công khai của Tập đoàn KN Holdings, đơn vị khởi công dự án điện mặt trời nổi trên hồ thủy điện Srepok 3 (Đắk Lắk) và đang chuẩn bị cho hai dự án điện mặt trời nổi tương tự trên hồ thủy điện Ialy (Gia Lai) và Ialy (Kon Tum), họ sẽ áp dụng cơ chế DPPA để ưu tiên cung cấp điện sạch cho các khách hàng tiêu thụ lớn như Samsung. Các dự án điện mặt trời nổi khác nhiều khả năng cũng sẽ lựa chọn hướng đi tương tự.
---
Tài liệu tham khảo:
[1] IRENA, "Renewable power generation costs in 2025", https://www.irena.org/Publications/2026/Jul/Renewable-Power-Generation-Costs-in-2025
[2] Hệ nguồn điện Tổ hợp thủy điện – điện mặt trời nổi: Công nghệ mới của năng lượng tái tạo. Bộ Công Thương, 15/3/2020. https://moit.gov.vn/khoa-hoc-va-cong-nghe/he-nguon-dien-to-hop-thuy-dien-dien-mat-troi-noi-cong-nghe-m2.html
[3] Phát triển năng lượng tái tạo ở Việt Nam: Kỷ luật quan trọng hơn tốc độ phát triển. Bloomberg Businessweek Vietnam, 27/2/2026. https://bbw.vn/phat-trien-nang-luong-tai-tao-o-viet-nam-ky-luat-quan-trong-hon-toc-do-phat-trien-56434.html