Trong bối cảnh xung đột leo thang tại Trung Đông thời gian gần đây, các hệ thống máy bay không người lái Shahed đã chứng minh vị thế là một trong những công cụ tác chiến chiến lược quan trọng nhất. Dòng vũ khí tấn công một chiều này trong tiếng Ba Tư có nghĩa là "Nhân chứng". Nó đã trở thành giải pháp giúp Iran duy trì khả năng tấn công tầm xa khi kho dự trữ tên lửa đạn đạo bắt đầu suy giảm.
Sự hiện diện của Shahed trên bầu trời khu vực đã định hình lại khái niệm về chiến tranh bất đối xứng hiện đại, nơi các công nghệ chi phí thấp có khả năng thách thức trực tiếp những hệ thống phòng thủ tinh vi nhất thế giới.
Hiệu quả cao nhờ thiết kế tối giản
Về mặt kỹ thuật, phiên bản phổ biến Shahed-136 đã tối ưu hóa cấu trúc cánh tam giác (delta-wing) nhằm đạt được hiệu suất bay tối đa trong một khung máy bay giá rẻ. Shahed-136 nặng khoảng 200kg và có tầm bắn ít nhất 2.000km, cho phép nó vươn tới các mục tiêu chiến lược nằm sâu trong lãnh thổ của đối phương từ các bệ phóng di động trên mặt đất. Máy bay không người lái này có một tên lửa đẩy gắn ở phía dưới để tạo lực nâng ban đầu khi cất cánh, sau đó động cơ piston sẽ có nhiệm vụ duy trì lực đẩy trong suốt hành trình bay.
Hệ thống dẫn đường của Shahed-136 dựa trên các tọa độ mục tiêu được nạp thủ công vào hệ thống trước khi khởi hành và hoạt động gần như tự động sau khi phóng. Điều này khiến chúng khó bị gây nhiễu, đồng thời giảm đáng kể yêu cầu về hạ tầng điều khiển.
Shahed-136 bay với tốc độ tương đối chậm so với các tên lửa hành trình hiện đại, nhưng khả năng tấn công chính xác bằng cách lao thẳng xuống mục tiêu và kích nổ đầu đạn nặng khoảng 30-50kg đã khiến nó trở thành một loại vũ khí cực kỳ hiệu quả.
Mặc dù thiết bị bay này dễ dàng bị đánh chặn nếu hoạt động đơn lẻ, nhưng khi được triển khai dưới dạng bầy đàn, chúng tạo ra thách thức lớn về khả năng gây quá tải cho hệ thống phòng không của Mỹ, Israel và các quốc gia Ả Rập.
Máy bay không người lái Shahed của Iran. Ảnh: Shutterstock.
Các loại máy bay không người lái hiện nay có thể đảm nhiệm nhiều chức năng khác nhau, từ trinh sát đến tấn công, thậm chí hoạt động như một dạng "tên lửa hành trình" khi lao trực tiếp vào mục tiêu. Chỉ cần một vài chiếc lọt qua hệ thống phòng thủ, chúng luôn gây ra thiệt hại nghiêm trọng nếu mục tiêu tấn công là các nhà máy lọc dầu, nhà máy điện hoặc radar phòng không.
Tehran thậm chí có thể sử dụng máy bay không người lái để làm mồi nhử, tạo điều kiện cho các cuộc tấn công bằng tên lửa gây thiệt hại lớn hơn.
Tính hiệu quả và độ tin cậy của máy bay Shahed đã được chứng minh kể từ khi xung đột leo thang vào đầu tháng 3/2026. Các cuộc tấn công bằng drone đã đánh trúng cảng Duqm, cảng Salalah ở Oman, cảng dầu Fujairah, cơ sở lọc dầu Ruwais ven vịnh Ba Tư của UAE cùng các mục tiêu tương tự ở Arab Saudi, Bahrain, Kuwait và Qatar.
"Việc Iran nhằm vào ngành vận tải biển và cơ sở hạ tầng năng lượng, cảng biển và kinh tế khu vực đã cắt đứt một huyết mạch quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu, khiến dòng chảy dầu mỏ, các sản phẩm lọc dầu, khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) và hóa chất bị ngưng trệ", nhận định của Torbjorn Soltvedt, chuyên gia Trung Đông của tổ chức tư vấn Verisk Maplecroft, theo CNBC.
Ngay cả khi đối mặt với những cuộc oanh tạc của Mỹ và Israel, Iran vẫn thường xuyên phóng tên lửa và máy bay không người lái qua Vịnh Ba Tư, mặc dù với tần suất thấp hơn so với thời điểm bắt đầu cuộc xung đột.
Kinh tế học chiến tranh: Sự tiêu hao bất đối xứng
Một trong những yếu tố quan trọng nhất tạo nên giá trị chiến lược của máy bay không người lái Shahed là chi phí sản xuất thấp. Các ước tính cho thấy mỗi chiếc có giá chỉ từ 20.000 đến 30.000 USD. Trong khi đó, các tên lửa đánh chặn như Patriot có thể tiêu tốn khoảng 4 triệu USD mỗi quả. Đây chính là logic cốt lõi của Shahed: không cần quá hoàn hảo, chỉ cần đủ nhiều.
Sự bất đối xứng tài chính này là một phần trọng tâm trong chiến lược của Iran. Trong khi họ có thể sản xuất hàng nghìn chiếc Shahed với chi phí thấp trong thời gian ngắn, các quốc gia đối thủ phải đối mặt với áp lực kinh tế khổng lồ nếu muốn duy trì kho tên lửa đánh chặn đắt đỏ.
Khoảng cách về chi phí là ưu thế chiến lược mà Iran tìm cách tận dụng khi cố gắng thực hiện các cuộc tấn công liên tục nhằm làm cạn kiệt nguồn lực tài chính và quân sự của đối phương.
Dễ sao chép và sản xuất hàng loạt
Máy bay không người lái Shahed-136 lần đầu tiên được công bố vào năm 2021. Nga bắt đầu sử dụng loại vũ khí này do Iran cung cấp trong cuộc xung đột ở Ukraine vào năm 2022. Kể từ đó, Nga đã nhận hàng nghìn chiếc và còn tự sản xuất chúng dựa trên bản thiết kế từ Iran, cho thấy đây là vũ khí dễ sao chép và có thể sản xuất hàng loạt.
Iran đã học hỏi kinh nghiệm chiến trường của Nga trong việc sử dụng máy bay không người lái, bao gồm các cải tiến như ăng-ten chống nhiễu, hệ thống dẫn đường chống tác chiến điện tử và đầu đạn mới.
Mỹ từ lâu đã tìm cách ngăn chặn quá trình sản xuất tên lửa Shahed-136 của Iran, và gần đây đã áp đặt lệnh trừng phạt mới nhắm vào các nhà cung cấp linh kiện bị nghi ngờ. Tuy nhiên, việc Nga tự sản xuất máy bay không người lái Shahed cho thấy các hệ thống như vậy có thể được sản xuất hàng loạt trong thời chiến và dưới các lệnh trừng phạt.
Trong thời gian tới, việc Iran có thể duy trì các đợt tấn công bằng máy bay không người lái quy mô lớn sẽ phụ thuộc vào kho dự trữ của nước này, cũng như khả năng bảo vệ chuỗi cung ứng và các địa điểm sản xuất của họ trước các đòn tấn công và sức ép từ đối phương.
Mặc dù máy bay không người lái Shahed-136 dễ dàng bị đánh chặn nếu hoạt động đơn lẻ, nhưng khi được triển khai dưới dạng bầy đàn, chúng tạo ra thách thức lớn về khả năng gây quá tải cho hệ thống phòng không của Mỹ, Israel và các quốc gia Ả Rập
Quốc Hùng tổng hợp
---
Tài liệu tham khảo:
1. Army Technology: " Shahed UAS: Iran’s single, reliable weapon in the aerial theatre". https://www.army-technology.com/features/shahed-uas-irans-single-reliable-weapon-in-the-aerial-theatre/
2. The New York Times: "Iran Fires Cheap Drones Into Arab Countries, Wreaking Havoc". https://www.nytimes.com/2026/03/01/world/middleeast/iran-fires-drones.html
3. CNBC: "Iran’s Shahed drone: How ‘the poor man’s cruise missile’ is shaping Tehran’s retaliation". https://www.cnbc.com/2026/03/05/iran-shahed-136-drone-cost-air-defense-gulf-war-us-israel-gulf-scorpion-strike-centcom.html
4. Euronews: " Watch: What are Iranian Shahed drones — and why are they everyone's problem". https://www.euronews.com/my-europe/2026/03/03/watch-what-are-iranian-shahed-drones-and-why-are-they-everyones-problem