Wolfgang Amadeus Mozart được xem là thần đồng nổi tiếng nhất trong lịch sử. Ông sáng tác những bản nhạc đầu tiên lúc lên 5, bản giao hưởng đầu tay lúc 8 tuổi và hoàn thành vở opera đầu tiên vào năm 11 tuổi.
Thiên tài âm nhạc Mozart được coi là biểu tượng của trí thông minh. Ảnh: CC
Năm 1993, các nhà khoa học công bố một nghiên cứu cho thấy việc nghe nhạc Mozart có thể cải thiện chỉ số trí thông minh không gian - liên quan đến khả năng phán đoán không gian và khả năng hình dung bằng trí tưởng tượng.
Cụ thể, các nhà khoa học phát hiện chỉ số trí thông minh không gian của người tham gia làm bài kiểm tra tăng trung bình 9 điểm khi họ nghe một bản sonata của Mozart, so với khi nghe nhạc thư giãn hoặc không nghe nhạc.
Một thị trường béo bở khổng lồ
Dù "tác dụng" của nhạc Mozart chỉ mang tính tạm thời và kéo dài chưa đầy 15 phút, ý tưởng này đã bùng nổ trong văn hóa đại chúng, tạo ra một ngành kinh doanh béo bở. Hàng loạt sách nuôi dạy con và cẩm nang phát triển bản thân ra đời, bất chấp thực tế là nghiên cứu vốn được thực hiện trên người trưởng thành và các bằng chứng về hiệu ứng này sau đó đã bị bác bỏ.
Thị trường toàn cầu cho các dịch vụ kiểm tra nhận thức (như IQ) và rèn luyện năng lực nhận thức được định giá khoảng 6,87 tỷ USD vào năm 2024 và dự kiến sẽ tăng lên tới 35,30 tỷ USD vào năm 2032.
Hiện nay, các bài kiểm tra IQ cũng thường được sử dụng để phát hiện sớm tài năng học thuật. Nhưng chúng có thực sự là một thước đo tốt hay không? Ngày càng có nhiều nghiên cứu cho thấy điểm IQ của trẻ em không hề ổn định như người trưởng thành mà có sự biến động rất lớn.
Một trong những nghiên cứu được chú ý, là nghiên cứu kéo dài nhất về những người có năng khiếu, "Về thanh thiếu niên có năng khiếu toán học" (Study of Mathematically Precocious Youth), bắt đầu thực hiện vào năm 1971, đã theo dõi cuộc đời hơn 1.600 thanh thiếu niên 13 tuổi trong top 1% có điểm thi SAT cao nhất. Đây là kỳ thi chuẩn hóa được sử dụng rộng rãi để xét tuyển đại học tại Mỹ. Và bốn thập kỷ sau, đúng là nhiều đứa trẻ năm ấy đã đạt được những thành tựu xuất sắc. Khoảng 4,1% trong số đó đã trở thành giáo sư chính thức tại các trường đại học lớn và 2,3% thành các nhà quản lý cấp cao tại các công ty thuộc danh sách Fortune 500. Những cá nhân xuất sắc này cũng đã xuất bản tổng cộng 85 cuốn sách và sở hữu 681 bằng sáng chế.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng, những đứa trẻ trong nghiên cứu này chỉ khu trú trong nhóm rất ít các em xuất sắc nhất. Trong khi đó, các bài kiểm tra nhận thức ngày nay lại được áp dụng rộng rãi.
Kể từ những năm 1980, các bài kiểm tra năng lực nhận thức đã dần thay thế các kỳ thi truyền thống theo môn học để làm công cụ sàng lọc đầu vào trường học. "Điều này xuất phát từ quan điểm bài kiểm tra nhận thức có thể đánh giá năng lực và tiềm năng một cách khách quan hơn việc kiểm tra kiến thức trong sách giáo khoa của trẻ. Nhiều người cho rằng kết quả các bài kiểm tra nhận thức không bị ảnh hưởng bởi các yếu tố bên ngoài, chẳng hạn một trường học có nhiều nguồn lực hơn hay một môi trường gia đình nuôi dưỡng tốt hơn", PGS Margherita Malanchini (Đại học Queen Mary London) nhận xét trong bài phân tích trên The Conversation.
Một dạng câu hỏi trắc nghiệm IQ, được mô phỏng theo các câu hỏi trong bài kiểm tra Ma trận Raven. Ảnh: Wikipedia, CC BY-SA
Các trường học trên toàn thế giới, từ Mỹ, Anh cho đến Singapore và Việt Nam, hiện đều sử dụng các bài kiểm tra chuẩn hóa về năng lực nhận thức để tuyển sinh đầu vào.
Con dao hai lưỡi
Nhưng các bài kiểm tra IQ từ sớm để định hướng cho trẻ đó không tính đến một điều: bộ não là cơ quan duy nhất trên cơ thể chưa phát triển hoàn chỉnh khi chúng ta chào đời.
Não của một trẻ sơ sinh chỉ bằng khoảng một phần tư kích thước não người trưởng thành, sau đó sẽ tăng kích thước lên gấp đôi trong năm đầu đời và đạt 90% kích thước của người lớn vào năm 7 tuổi.
Bên cạnh sự phát triển về mặt vật lý, bộ não của chúng ta trong giai đoạn này còn tinh chỉnh và củng cố mạng lưới liên kết giữa các tế bào thần kinh - yếu tố then chốt quyết định các mốc phát triển về nhận thức và hành vi.
Từ lâu, chúng ta biết rằng có mối liên hệ giữa trí thông minh (được đo bằng các bài kiểm tra nhận thức) và thành tích học tập ở trường. Một nghiên cứu vào năm 2015 tổng hợp dữ liệu từ hơn 100.000 học sinh trên 240 nghiên cứu đã tìm thấy mối tương quan đáng kể giữa trí thông minh và điểm số ở trường.
Tuy nhiên, mức độ mạnh yếu của mối liên hệ này lại khác nhau, tùy thuộc vào độ tuổi của trẻ. Theo đó, trí thông minh dự đoán kết quả học tập ở trường trung học tốt hơn nhiều so với ở trường tiểu học. "Điều này có nghĩa là năng lực nhận thức có thể không hề ổn định trong giai đoạn đầu đời, mà còn thay đổi nhiều về sau", PGS Margherita Malanchini nói.
Độ ổn định này sẽ tăng dần, sau đó đạt mức bình ổn vào khoảng 20 tuổi và duy trì ở mức cao trong suốt thời kỳ trưởng thành cho đến khi về già.
Nhưng ngay cả khi chỉ số IQ bắt đầu ổn định vào tuổi vị thành niên, nó vẫn có thể biến động tới 20 điểm. Nghĩa là, việc suy luận về các hệ quả dài hạn, ví dụ điểm số học tập sau này, từ các bài kiểm tra nhận thức có thể là một con dao hai lưỡi. "Việc dựa vào một thước đo duy nhất và thiếu ổn định để xét tuyển đầu vào trường học, hay rộng hơn là để sàng lọc học sinh vào các chương trình giáo dục, rất dễ dẫn đến những sai sót mang tính hệ thống và các quyết định không đáng tin cậy", PGS Margherita Malanchini viết trong bài báo trên The Conversation.
Các em học sinh tại Ngày hội Vũ Trụ USTH 2019. Ảnh: Mỹ Hạnh.
Điều này cũng có thể dẫn đến nguy cơ thước đo bị thao túng, kéo dài thêm sự bất bình đẳng mang tính hệ thống. Nghiên cứu cho thấy, chúng ta hoàn toàn có thể rèn luyện để nâng cao kết quả kiểm tra IQ của mình thêm khoảng 8 điểm bằng cách làm lại bài kiểm tra đó. "Những bậc cha mẹ có nhiều nguồn lực tài chính chắc chắn sẽ có lợi thế hơn khi giúp con chuẩn bị cho các kỳ thi này", theo PGS Margherita Malanchini.
Thành tựu khi còn bé quyết định đến tuổi trưởng thành?
Các nghiên cứu gần đây đã đặt dấu hỏi về một niềm tin vốn được chấp nhận rộng rãi: thần đồng là những người chắc chắn sẽ làm nên chuyện lớn trong tương lai, giống như Mozart.
Một nghiên cứu vào năm 2025 tổng hợp dữ liệu từ hơn 34.000 cá nhân xuất sắc thuộc nhiều lĩnh vực - từ những người đoạt giải Nobel, các kỳ thủ cờ vua cho đến các nhà soạn nhạc và vận động viên - đã phát hiện: những thành tựu xuất sắc lúc còn bé là chỉ là một yếu tố dự đoán rất nhỏ cho những thành tựu đỉnh cao khi trưởng thành.
Trên thực tế, khoảng 90% những người đạt thành tích xuất sắc khi còn trẻ đã không đạt thành tích tương đương khi trưởng thành. Cũng như vậy, 90% học sinh có thành tích đứng đầu ở bậc trung học không còn giữ vị trí xuất sắc khi lên đại học. Đáng chú ý hơn, một vài chủ nhân giải Nobel và các vận động viên ưu tú thực chất lại có thành tích thấp hơn so với bạn bè đồng trang lứa trong thời thơ ấu.
Tài năng xuất chúng trong giai đoạn đầu đời thường gắn với quá trình tiến bộ thần tốc, chuyên sâu vào một lĩnh vực cụ thể từ khi còn rất nhỏ. Nhưng thành tựu đỉnh cao trong thế giới người lớn lại thường được gặt hái thông qua quá trình rèn luyện đa dạng, trên nhiều khía cạnh và những tiến bộ dần dần theo thời gian.
Những điều bài kiểm tra nhận thức bỏ sót
Tổng hợp dữ liệu thu thập từ nhiều nghiên cứu với hơn 600.000 người tham gia chỉ ra rằng giáo dục có tác động trực tiếp đến sự phát triển khả năng nhận thức, trong đó, mỗi năm học giúp tăng thêm khoảng 1 đến 5 điểm IQ. Những tác động này xuất hiện trên các lĩnh vực nhận thức khác nhau và kéo dài suốt cả cuộc đời, thậm chí vẫn có thể đo lường được ở những người trong độ tuổi 80 và 90.
"Mặc dù một vài điểm IQ mỗi năm có vẻ nhỏ, nhưng tác động tích lũy của chúng ở cấp độ xã hội đã được chứng minh là vô cùng lớn", PGS Margherita Malanchini nhấn mạnh.
Bên cạnh các yếu tố môi trường, nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc nuôi dạy của cha mẹ có thể mang lại những tác động sâu sắc đến sự phát triển nhận thức sớm của trẻ.
Nhiều nghiên cứu chỉ ra việc đọc sách cho con nghe, cho con cái tham gia vào các hoạt động và các cuộc trò chuyện kích thích tư duy, cũng như duy trì một mái nhà ấm áp và ngăn nắp - có tác động tích cực đáng kể đến sự phát triển nhận thức giai đoạn đầu, đặc biệt là trước 5 tuổi.
Các bài kiểm tra nhận thức chưa bao giờ được xem là công cụ đánh giá được toàn bộ các kỹ năng cần thiết cho sự thành công trong học tập và cuộc sống.
Trẻ tô màu trong giờ học tại điểm trường mầm non Huổi Đá, xã Nậm Kè, tỉnh Điện Biên. Ảnh: Ngọc Thành
Năm 1916, Alfred Binet và Theodore Simon - những người phát minh ra bài kiểm tra IQ đầu tiên - đã viết rằng ngoài trí thông minh, còn có nhiều yếu tố khác đóng vai trò quan trọng đối với thành công học thuật. "Còn cần phải có những phẩm chất liên quan đặc biệt đến sự chú ý, ý chí và tính cách", hai nhà nghiên cứu nhận định.
Nhiều thập kỷ nghiên cứu đã chỉ ra rằng những đứa trẻ có cảm xúc ổn định, có động lực và có khả năng điều chỉnh khả năng tập trung, chú ý cũng như những phản ứng bộc phát của mình sẽ học tốt hơn ở trường, bất kể mức độ năng lực nhận thức của chúng ra sao. Những đặc điểm quan trọng này được gọi chung là "các kỹ năng phi nhận thức".
Tóm lại, các bài kiểm tra nhận thức vốn được cho là mang lại một thước đo khách quan về năng lực tự nhiên của trẻ - một thước đo về cơ bản không bị ảnh hưởng bởi tình trạng nuôi dạy hay hoàn cảnh sống. Thế nhưng, nghiên cứu lại chỉ ra rằng hàng loạt yếu tố - từ việc tiếp xúc với các tác nhân độc hại trong môi trường, chế độ dinh dưỡng, cho đến sự khác biệt trong cách nuôi dạy của cha mẹ và các biện pháp can thiệp giáo dục - đều có thể thay đổi hiệu suất nhận thức, đặc biệt là trong giai đoạn não bộ đang phát triển.
Trong suốt thời thơ ấu, khi bộ não phát triển nhanh chóng, thì những bài kiểm tra nhận thức không phải là một chỉ dấu đủ tin cậy để đưa ra những quyết định hệ trọng như: đứa trẻ đó sẽ theo học trường nào hay theo học chương trình nào.
Ngay cả ở các giai đoạn muộn hơn, bài kiểm tra nhận thức cũng chỉ phản ánh một phần những yếu tố cần thiết để thành công trong học tập và cuộc sống. "Sự tò mò, động lực học tập và niềm tin rằng bản thân có thể tiến bộ nhờ nỗ lực là những yếu tố cốt lõi dẫn đến thành công trong giáo dục, vậy mà hầu hết các hệ thống giáo dục lại ít dành sự chú ý cho chúng", PGS Margherita Malanchini chỉ ra.
Thay vì coi điểm số của một bài kiểm tra nhận thức là thước đo ấn định tương lai của một đứa trẻ, ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy chúng ta chỉ nên xem đó là một yếu tố trong rất nhiều yếu tố khác nhau. Phương pháp tiếp cận tối ưu chính là đầu tư đồng đều vào cả sự phát triển nhận thức lẫn phi nhận thức của tất cả trẻ em.
Vì vậy, "đừng suy diễn quá nhiều từ hành trình của Mozart - người đã tiếp tục sáng tác hơn 600 tác phẩm xuất chúng trong cuộc đời ngắn ngủi của mình. Ông có thể là một thần đồng sinh ra để làm nên những điều vĩ đại, nhưng nhiều khả năng ông là một ngoại lệ hiếm hoi chứ không phải là một quy luật phổ quát cho toàn bộ trẻ em", PGS Margherita Malanchini kết luận.
Kim Dung lược dịch (Theo The Conversation)
---
Nguồn:
The truth about child IQ: research shows it fluctuates and may be an unreliable predictor of future success. The Conversation, 17/4/2026. https://theconversation.com/the-truth-about-child-iq-research-shows-it-fluctuates-and-may-be-an-unreliable-predictor-of-future-success-271569