Năm 2021, ARMY, fandom chính thức của nhóm nhạc nam BTS, phát hiện công ty mỹ phẩm Lalalees đã nộp đơn đăng ký nhãn hiệu cho cụm từ "I purple you" (tiếng Hàn: "보라해", hay "borahae").
Cụm từ "borahae" được thành viên V sáng tạo ra trong một buổi gặp mặt người hâm mộ, biến từ "purple" (màu tím) thành một cách bày tỏ tình cảm mang ý nghĩa "yêu thương" và dần trở thành một phần trong ngôn ngữ riêng của cộng đồng người hâm mộ BTS.
Khi phát hiện Lalalees muốn đăng ký bảo hộ độc quyền và khai thác thương mại của cụm từ này, các fan đã bình luận trên các trang mạng xã hội của công ty và báo cáo vụ việc với HYBE Corporation, công ty quản lý BTS. Sau đó, Lalalees phải đã rút đơn đăng ký nhãn hiệu và gửi lời xin lỗi tới cộng đồng fandom.
Nhóm nhạc BTS biểu diễn bài "Not today". Ảnh: Wikicommons.
"Vụ việc ‘borahae’ là một ví dụ điển hình cho một xu hướng rộng hơn trong văn hóa K-pop. Sự ủng hộ nhiệt thành của người hâm mộ thường đi kèm với mong muốn bảo vệ thần tượng, và các hành vi xâm phạm sở hữu trí tuệ trở thành chủ đề được tranh luận thường xuyên", Ana Clara Ribeiro, luật sư chuyên về sở hữu trí tuệ tại Curitiba, Brazil, cho biết trong bài viết trên website của Tổ chức Sở hữu Trí tuệ thế giới (WIPO).
Những thảo luận này thường xoay quanh các cáo buộc rằng các nhóm nhạc hoặc công ty đã "sao chép" ý tưởng, hình tượng hay phong cách của nhau; các tranh chấp về việc sử dụng mẫu âm thanh (sampling); và những cáo buộc đạo nhạc.
Chiến lược sở hữu trí tuệ bao trùm cả tên fandom
Bằng cách tận dụng sự tham gia của người hâm mộ trong các chiến lược sở hữu trí tuệ, đồng thời khai thác sở hữu trí tuệ cho các mục đích thương mại, các công ty K-pop đã biến người hâm mộ thành những người ủng hộ tích cực, có nhận thức sâu sắc về tầm quan trọng của sở hữu trí tuệ đối với ngành công nghiệp giải trí Hàn Quốc.
Nhiều công ty K-pop còn đưa ra những bộ quy tắc ứng xử dành cho fan, trong đó có các nội dung nâng cao nhận thức về sở hữu trí tuệ và khuyến khích người hâm mộ hỗ trợ phát hiện các hành vi vi phạm. Năm 2023, SM Entertainment còn ra mắt KWANGYA 119 - một dịch vụ cho phép người hâm mộ báo cáo các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, cùng với các vấn đề khác như tin giả, bôi nhọ danh dự,... Theo luật sư của công ty, hệ thống này nhận được trung bình khoảng 400 báo cáo mỗi tháng.
Tại Hàn Quốc, sức mạnh của cộng đồng người hâm mộ không phải là chuyện mới.
Để duy trì văn hóa fandom, các công ty giải trí - vừa hoạt động như hãng thu âm, vừa là công ty quản lý nghệ sĩ, sản xuất âm nhạc, tổ chức sự kiện và xuất bản ấn phẩm - đã thực hiện những chiến lược sở hữu trí tuệ bao trùm cả tên fandom - bên cạnh các sản phẩm cốt lõi như bài hát, album, vũ đạo, tên nhóm (bằng cả chữ Latin, tiếng Hàn và bản thiết kế kiểu chữ đặc biệt), logo, nghệ danh, biệt danh...
Những cái tên như Army, ReVeluv hay NCTzen đều đã được bảo hộ tại Cơ quan Sở hữu Trí tuệ Hàn Quốc, cho thấy fandom cũng được xem là một tài sản thương mại quan trọng.
Những chiếc Lightstick các fan Blackpink giơ lên cao trong khung hình này cũng được đăng ký bảo hộ bản quyền. Ảnh: David Skinner/Wikimedia Commons
Bên cạnh đó, các công ty giải trí như HYBE và SM Entertainment đã cho ra mắt các ứng dụng chuyên biệt dựa trên phần mềm và nội dung do công ty sở hữu bản quyền như Weverse, LYSN, Bubble, để duy trì mối quan hệ gắn bó giữa thần tượng và người hâm mộ.
Các vật phẩm tiêu biểu của văn hóa người hâm mộ như lightstick - gậy phát sáng cầm tay được thiết kế dựa trên tên gọi, biểu tượng và phong cách riêng của từng nhóm nhạc, cũng được đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.
Theo dấu thần tượng qua các cơ sở dữ liệu sở hữu trí tuệ
Ở chiều ngược lại, nhờ sự am hiểu về bản quyền và nhãn hiệu, chính các fan cũng thường xuyên phát hiện và tố giác các hành vi vi phạm để bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cho nghệ sĩ của mình.
Do tính chất thương mại hóa cao và được quản lý chặt chẽ của ngành K-pop, các thần tượng không phải lúc nào cũng trực tiếp tham gia sáng tác hay sản xuất âm nhạc của mình.
Nhưng ngay cả khi ca khúc không do chính nhóm nhạc biểu diễn sáng tác hoặc sản xuất, người hâm mộ vẫn rất quan tâm đến những người đứng sau các bản hit. Khi danh sách bài hát của một album được công bố, các fan thường lập tức tìm hiểu về nhà sản xuất và nhạc sĩ tham gia thực hiện album, đồng thời tra cứu các ca khúc mà họ từng góp mặt trước đó.
Nhóm nhạc IVE. Ảnh: 티비텐 TV10/CC BY 4.0.
Các blog chuyên về K-pop như "The Bias List" thường xuyên giới thiệu và tôn vinh sự sáng tạo của các nhạc sĩ, nhà sản xuất trong ngành. Người hâm mộ còn tích cực kêu gọi ghi công đầy đủ cho nghệ sĩ và chủ sở hữu bản quyền khi chia sẻ tranh vẽ, hình ảnh hoặc video trên mạng.
Không dừng lại ở đó, người yêu thích K-pop sử dụng các cơ sở dữ liệu sở hữu trí tuệ chính thức để xác định ai là người được ghi nhận công lao. Khi một thần tượng trở thành thành viên chính thức của Hiệp hội Bản quyền Âm nhạc Hàn Quốc KOMCA, thông tin này thường được người hâm mộ ăn mừng bằng các hashtag (các cụm từ để tạo xu hướng trên mạng xã hội) và nhiều hoạt động ủng hộ khác để cổ vũ tài năng và nỗ lực của nghệ sĩ.
"Những nỗ lực tập thể của cộng đồng Army nhằm quảng bá và đề cao các sáng tác của các thành viên BTS để họ được công nhận là những nhạc sĩ thực thụ cũng có thể được xem là một hình thức ủng hộ các quyền nhân thân của tác giả", Ana Clara Ribeiro và Jo Eram viết trong bài báo trên tạp chí học thuật The Rhizomatic Revolution Review về nghệ thuật và tầm ảnh hưởng của BTS và cộng đồng người hâm mộ.
Các fan còn thường xuyên theo dõi cơ sở dữ liệu trực tuyến của KOMCA để phát hiện sớm những ca khúc mới được đăng ký bản quyền, qua đó dự đoán các sản phẩm sắp ra mắt.
Nhưng KOMCA không phải điểm đến duy nhất. Người hâm mộ K-pop còn thường xuyên tra cứu KIPRIS (Hệ thống Tra cứu Thông tin Sở hữu Trí tuệ Hàn Quốc), nơi lưu trữ các đơn đăng ký nhãn hiệu của doanh nghiệp và tổ chức.
Năm 2022, một fan phát hiện JYP Entertainment đã đăng ký nhãn hiệu "MISAMO" - tên ghép của ba thành viên Mina, Sana và Momo của Twice. Ngay lập tức dấy lên đồn đoán về việc ba thành viên này sẽ thành lập nhóm nhỏ, và sau đó MISAMO thực sự đã ra mắt.
Tương tự việc theo dõi bản quyền và nhãn hiệu, người hâm mộ K-pop thường xuyên tra cứu cơ sở dữ liệu của Cơ quan Sở hữu Trí tuệ Hàn Quốc (KIPO), nơi tiếp nhận đơn sáng chế, kiểu dáng và nhãn hiệu tại Hàn Quốc, để tìm kiếm các đơn đăng ký kiểu dáng công nghiệp và sáng chế mới được các công ty giải trí nộp.
Chính bằng cách này, Army đã phát hiện từ sớm kế hoạch phát hành một thiết bị xem ảnh 3D cá nhân hóa của BTS vào năm 2021. Thông tin nhanh chóng lan truyền trong cộng đồng Army trên mạng xã hội và nền tảng Weverse (nền tảng trực tuyến dành cho người hâm mộ, được biết đến nhiều nhất nhờ cộng đồng của BTS), khiến sản phẩm cháy hàng chỉ trong một thời gian ngắn.
Thay vì chỉ chờ thông báo chính thức từ công ty quản lý, nhiều fandom K-pop đã học cách khai thác các cơ sở dữ liệu sở hữu trí tuệ như một nguồn thông tin để dự đoán và đón đầu các động thái trong tương lai của nghệ sĩ mà họ yêu thích, luật sư Ana Clara Ribeiro cho biết.
"Rõ ràng, người hâm mộ K-pop không chỉ là những người tiêu dùng thụ động mà còn là những ‘thám tử sở hữu trí tuệ’, tham gia tích cực vào toàn bộ hệ sinh thái K-pop. Và sở hữu trí tuệ đóng vai trò quan trọng trong việc định hình mối quan hệ này", Ana Clara Ribeiro viết.
Kim Dung tổng hợp
---
Tài liệu tham khảo:
Beyond music rights: how K‑pop fandoms rally around intellectual property, WIPO, https://www.wipo.int/en/web/wipo-magazine/articles/beyond-music-rights-how-kpop-fandoms-rally-around-intellectual-property-73531?utm_source=chatgpt.com
JYP Ent. Registers 'MISAMO' Trademark, SBS, https://news.sbs.co.kr/english/article.do?news_id=N1006890949
Korean nail company withdraws trademark application over BTS’ term, "Borahae", Asia IP, https://asiaiplaw.com/section/news-analysis/korean-nail-company-withdraws-trademark-application-over-bts-term-borahae
Branding as a Tool for Protection of Intellectual Property Rights: BTS and ARMY as a Case Study, The Rhizomatic Revolution Review, https://ther3journal.com/issue-3/branding-as-a-tool-for-protection-of-intellectual-property-rights-bts-and-army-as-a-case-study/