Vụ việc nhanh chóng trở thành chủ đề gây tranh luận không chỉ trên mạng xã hội mà cả trong giới pháp lý, khi chạm đến ranh giới mong manh giữa quyền tự do sáng tạo nghệ thuật và quyền sở hữu trí tuệ (SHTT).
Các phiên bản "Ông Thọ" gắn với sản phẩm sữa đặc có đường.
VINAMILK sở hữu "Ông Thọ" nào?
Để làm rõ vấn đề này, cần nhìn lại nguồn gốc hình tượng "Ông Thọ" gắn với thương hiệu sữa đặc của VINAMILK. Trước năm 1975, hình ảnh ông già cầm quả đào tiên vốn thuộc thương hiệu Longevity của Công ty sữa Foremost, được người tiêu dùng Việt Nam quen gọi bằng tên không chính thức là "sữa Ông Thọ". Sau năm 1975, VINAMILK tiếp quản các cơ sở của Foremost, tiếp tục sản xuất sữa đặc có đường và chính thức dùng chữ "Ông Thọ" làm nhãn hiệu kèm với hình ảnh tương tự. Đến những năm 1990, Foremost (lúc này đã thuộc Tập đoàn FrieslandCampina - Hà Lan) trở lại Việt Nam đầu tư và khởi kiện đòi lại quyền đối với hình ảnh ông già cầm quả đào tiên. Kết quả, hình ảnh ông già cầm quả đào tiên thuộc về Foremost, trong khi tên "Ông Thọ" bằng tiếng Việt thuộc quyền sở hữu của VINAMILK.
Sau đó, VINAMILK đã thiết kế lại hình tượng "Ông Thọ" cầm quả đào bên hai tiểu đồng để sử dụng thống nhất với tên gọi "Sữa Ông Thọ"; còn FrieslandCampina đổi tên sản phẩm từ Longevity sang "Trường Sinh" và vẫn duy trì hình ảnh ông già cầm quả đào. Đến nay, hai sản phẩm sữa đặc có đường của VINAMILK và FrieslandCampina vẫn cùng tồn tại trên thị trường, với hai phiên bản "Ông Thọ" khác nhau.
Qua tra cứu sơ bộ từ cơ sở dữ liệu của Cục SHTT, hình ảnh Ông Thọ cùng hai tiểu đồng kèm với dấu hiệu chữ "Ông Thọ" và "Vinamilk" đã được cấp văn bằng bảo hộ (VBBH) nhãn hiệu cho VINAMILK với nhiều phiên bản khác nhau1.
Bên cạnh đó, hình ảnh "Ông Thọ" và hai tiểu đồng của VINAMILK còn có thể được bảo hộ với danh nghĩa một tác phẩm, miễn là đáp ứng điều kiện cơ bản gồm được sáng tạo một cách độc lập và thể hiện dưới dạng vật chất nhất định2.
Liên quan đến vấn đề này, Dự thảo Luật SHTT sửa đổi năm 2025 của Việt Nam (dự kiến được thông qua ngay trong kỳ họp thứ 10 Quốc hội khóa XIV đang diễn ra) có một quy định đáng chú ý khi bổ sung "ý tưởng" vào nhóm các đối tượng không thuộc phạm vi bảo hộ quyền tác giả ở Điều 15. Điều này có nghĩa là, các ý tưởng trừu tượng như nhân vật công chúa, hoàng tử hay "Ông Thọ" không được bảo hộ, mà chỉ hình thức thể hiện cụ thể của chúng (expression of idea) mới được pháp luật công nhận.
Do đó, hình thức thể hiện "Ông Thọ" của VINAMILK mang dấu ấn sáng tạo riêng nên được bảo hộ quyền tác giả với tư cách một tác phẩm mỹ thuật ứng dụng, bên cạnh quyền nhãn hiệu đã được xác lập. Dựa trên các thông tin công khai hiện có, hình ảnh này được VINAMILK công bố vào khoảng thập niên 1990, sau tranh chấp thương hiệu với FrieslandCampina. Giả định thời điểm công bố là năm 1990, đến nay mới tròn 35 năm, tức vẫn nằm trong thời hạn bảo hộ theo quy định pháp luật.
Việc cosplay "Ông Thọ" có xâm phạm quyền SHTT của VINAMILK?
Đối với nhãn hiệu Ông Thọ®, hành vi cosplay như vừa qua không bị xem là xâm phạm, bởi việc xâm phạm nhãn hiệu chỉ được xác định khi dấu hiệu trùng hoặc tương tự gây nhầm lẫn được sử dụng cho hàng hóa, dịch vụ cùng loại. Trong khi đó, việc hóa thân nhân vật để chụp ảnh và đăng tải trên mạng xã hội không thuộc phạm vi sử dụng nhãn hiệu theo quy định pháp luật.
Còn với "Ông Thọ" phiên bản tác phẩm, việc xác định hành vi của ba người nổi tiếng có vi phạm quyền tác giả hay không lại phức tạp hơn, nhất là khi hình tượng này đã trở thành biểu tượng văn hóa quen thuộc, gắn với giá trị nhân hậu, hiền từ trong tâm thức người Việt và với thương hiệu sữa đặc Ông Thọ® của VINAMILK. Trong bối cảnh đó, việc tái hiện hình tượng "Ông Thọ" theo phong cách cải biên, hài hước có thể được nhìn nhận dưới hai lăng kính pháp lý khác nhau.
Một mặt, nếu việc thể hiện chỉ dừng ở mức phỏng theo tinh thần tác phẩm gốc hoặc mang tính nhại (parody) nhằm mục đích sáng tạo, châm biếm xã hội hay giải trí phi thương mại, thì có thể được coi là "sử dụng hợp lý" theo Điều 25 Luật SHTT. Ngược lại, nếu việc thể hiện làm sai lệch, xuyên tạc hoặc gây tổn hại đến uy tín, danh tiếng hay giá trị biểu tượng của tác phẩm gốc, thì có thể bị xem là xâm phạm quyền nhân thân, cụ thể là quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm theo Điều 19 Luật SHTT.
Dưới góc độ quốc tế, phép thử ba bước (Three-step test) tại Điều 9.2 Công ước Berne (Việt Nam là thành viên từ năm 2004) được xem là chuẩn mực đánh giá tính hợp lý của việc giới hạn quyền tác giả. Theo đó, việc sử dụng tác phẩm chỉ được chấp nhận nếu: (1) thuộc phạm vi đặc biệt, (2) không ảnh hưởng đến việc khai thác bình thường của tác phẩm, và (3) không gây tổn hại bất hợp lý đến lợi ích hợp pháp của tác giả.
Trong vụ việc này, lập luận của VINAMILK có vẻ hướng đến yếu tố thứ ba, khi cho rằng "có những hình ảnh, nội dung không phù hợp với bản sắc nhãn hiệu" và nếu muốn hợp tác thì cần "giữ gìn hình ảnh thương hiệu một cách nhất quán". Nói cách khác, VINAMILK cho rằng hành vi cosplay đã vượt quá giới hạn sử dụng hợp lý, gây phương hại đến hình tượng thương hiệu và làm sai lệch thông điệp nhân văn của tác phẩm gốc.
Tuy nhiên, trên thực tế, vấn đề này vẫn nằm trong khoảng trống pháp lý của Việt Nam khi pháp luật hiện hành chưa có quy định cụ thể để nội luật hóa phép thử ba bước của Công ước Berne hoặc ít nhất là quy định riêng về parody hay cosplay như một trường hợp "sử dụng hợp lý". Do đó, khi ranh giới giữa tự do sáng tạo và bảo hộ quyền tác giả chưa được xác định rõ ràng, việc đánh giá các trường hợp tương tự hiện phụ thuộc vào cách diễn giải linh hoạt khái niệm "sử dụng hợp lý" và nguyên tắc cân bằng lợi ích giữa các bên.
Kinh nghiệm quốc tế
Về vấn đề này, nhiều quốc gia đã có quy định cụ thể, điển hình là Hoa Kỳ. Theo Điều 107 Luật Quyền tác giả của Hoa Kỳ năm 1976, để xác định xem liệu việc sử dụng tác phẩm trong các trường hợp cụ thể, bao gồm cả việc tạo ra tác phẩm parody, có phải là việc sử dụng hợp lý hay không cần xem xét đến các yếu tố sau: (1) Mục đích và đặc điểm của việc sử dụng, bao gồm việc sử dụng đó có tính chất thương mại không hay chỉ là nhằm mục đích giáo dục phi lợi nhuận; (2) Bản chất của tác phẩm được bảo hộ; (3) Số lượng và thực chất của phần được sử dụng trong tác phẩm được bảo hộ như là một tổng thể; và (4) Vấn đề ảnh hưởng của việc sử dụng đó đối với tiềm năng thị trường hoặc đối với giá trị của tác phẩm được bảo hộ3.
Liên quan đến quy định này, một vụ việc nổi tiếng đã được giải quyết liên quan đến quyền tác giả của một tác phẩm nhiếp ảnh. Năm 1991, nhiếp ảnh gia Leibovitz đã chụp một bức ảnh khỏa thân cho nữ diễn viên Demi Moore khi cô này đang mang thai tám tháng. Bức ảnh này sau đó đã được đăng trên trang bìa tạp chí Vanity Fair. Đến năm 1994, hãng phim Paramount sử dụng hình ảnh tương tự trong poster phim Naked Gun 33⅓: The Final Insult, khi ghép mặt diễn viên Leslie Nielsen lên thân hình người phụ nữ mang thai. Cho rằng Paramount đã xâm phạm quyền tác giả đối với tác phẩm của mình, Leibovitz đã kiện hãng phim này. Tuy nhiên cuối cùng tòa án đã đi đến kết luận rằng đây là một hình thức "sử dụng hợp lý" dưới dạng parody nên không bị xem là hành vi xâm phạm.
Để đưa ra phán quyết có lợi cho Paramount, Tòa phúc thẩm đã xem xét bốn yếu tố tại Điều 107 như sau4:
(1) Quảng cáo của Paramount mang tính "nhại" và sáng tạo mới, bình luận hài hước so với sự nghiêm túc của ảnh gốc; yếu tố này nghiêng về "sử dụng hợp lý" hơn là mục đích thương mại.
(2) Tòa án cho rằng tính sáng tạo cao của tác phẩm gốc của Leibovitz không phải là yếu tố quyết định trong việc xem xét liệu tác phẩm parody của Paramount có thuộc phạm vi "sử dụng hợp lý" hay không. Mặc dù yếu tố thứ hai nghiêng về phía Leibovitz, nhưng Tòa cho rằng giá trị ảnh hưởng của nó không đáng kể.
(3) Việc Paramount sao chép tư thế của Moore vượt mức tối thiểu nhưng vẫn được chấp nhận vì không thay thế thị trường của ảnh gốc.
(4) Leibovitz không chứng minh được thiệt hại trên thị trường.
Từ vụ việc này có thể thấy, pháp luật và thực tiễn xét xử của Hoa Kỳ thừa nhận rằng việc "nhại" (parody) dù có yếu tố thương mại vẫn có thể được coi là "sử dụng hợp lý", miễn là tác phẩm mới mang tính sáng tạo, bình luận hoặc phê phán tác phẩm gốc theo một cách độc lập. Cách tiếp cận này góp phần cân bằng giữa quyền SHTT và quyền tự do sáng tạo, biểu đạt trong xã hội. Đây cũng là kinh nghiệm đáng tham khảo cho Việt Nam trong việc xây dựng cơ chế pháp lý linh hoạt, cho phép khai thác hợp lý tác phẩm được bảo hộ nhằm phục vụ sáng tạo mới, đặc biệt trong các lĩnh vực như nghệ thuật, truyền thông và quảng cáo.
Tạm kết
Vụ việc cosplay "Ông Thọ" là minh chứng sống động cho ranh giới mong manh giữa tự do sáng tạo nghệ thuật và quyền SHTT - nơi mà cả hai giá trị đều cần được bảo vệ một cách hài hòa. Sự sáng tạo, nếu bị ràng buộc quá chặt, sẽ kìm hãm sức sống của nghệ thuật; ngược lại, nếu buông lỏng quá mức, sẽ làm xói mòn động lực sáng tạo và giá trị kinh tế mà quyền SHTT mang lại.
Trong tương lai, cách tiếp cận của pháp luật Việt Nam về quyền tác giả nên hướng đến sự "cân bằng động" giữa bảo hộ và sáng tạo. Từ đó, người viết đề xuất các giải pháp sau: (i) nội luật hóa phép thử ba bước của Công ước Berne; (ii) quy định rõ hơn về parody, cosplay, và các hình thức chuyển thể sáng tạo như các trường hợp "sử dụng hợp lý"; và (iii) có những hoạt động nhằm khuyến khích các bên liên quan gồm tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, công ty giải trí, nghệ sĩ, cộng đồng, v.v cùng đối thoại, thỏa thuận trong tinh thần tôn trọng và hợp tác.
Tóm lại, pháp luật cần bảo đảm quyền của chủ thể sáng tạo gốc, nhưng đồng thời mở không gian cho các biểu đạt mới phản ánh đời sống xã hội, văn hóa và công nghệ. Một hệ thống pháp luật linh hoạt, dựa trên nguyên tắc minh bạch, thiện chí và cân bằng lợi ích, sẽ là nền tảng để sáng tạo được nuôi dưỡng mà quyền SHTT vẫn được tôn trọng./.
(1) Riêng dấu hiệu chữ "Ông Thọ" và "Vinamilk" còn được bảo hộ bằng nhiều VBBH khác.
(2) Theo Điều 6.1 của Luật SHTT hiện hành
(3) Cục Bản quyền tác giả (2000), Luật Quyền tác giả Hợp chủng quốc Hòa Kỳ (bản dịch của Tuấn Lâm), trang 47-48.
(4) Leibovitz v. Paramount Pictures Corp., 137 F.3d 109 (2d Cir. 1998), https://globalfreedomofexpression.columbia.edu/wp-content/uploads/2020/08/Leibovitz-v.-Paramount-Pictures-Corporation.pdf
Bài đăng KH&PT số 1370 (số 46/2025)
Nguyễn Trần Hải Đăng-Thạc sĩ, Đại diện Sở hữu công nghiệp