Ba con sư tử lần lượt chết trong khoảng một tuần cuối tháng Bảy và đầu tháng Tám năm nay. Nguyên nhân chính thức vẫn đang được điều tra, nhưng các bác sĩ thú y phát hiện chúng bị mất nước nghiêm trọng và suy đa cơ quan, khiến vườn thú nghi ngờ sốc nhiệt là nguyên nhân.
Cùng lúc, 10 trong số 16 con sư tử tại đây có biểu hiện mất cảm giác thèm ăn, giảm hoạt động và phải điều trị khi nhiệt độ tăng cao.
Khi nghĩ về biến đổi khí hậu, nhiều người hình dung những vùng biển băng tan, những cánh rừng cháy khô vì hạn hán hoặc động vật chật vật sinh tồn ngoài tự nhiên. Ít ai chú ý đến những động vật được con người chăm sóc.
Tuy nhiên, khi các đợt nắng nóng trở nên thường xuyên, dữ dội và khó dự đoán hơn, các vườn thú có thể phải đối mặt với một trong những thách thức lớn nhất trong việc duy trì sức khỏe và trạng thái tinh thần ổn định cho động vật, mà thuật ngữ gọi là phúc lợi động vật.
Dù có nguồn gốc tiến hóa từ châu Phi nhưng sư tử chịu nóng kém hơn con người. Ảnh: Jeffry Surianto/Pexels
Ngay cả động vật nhiệt đới cũng khó chống đỡ nắng nóng cực đoan
Cái chết gần đây của ba con sư tử tại Vườn thú Tama trong đợt nắng nóng hơn 40 độ C đã khiến các chuyên gia chú ý đến vấn đề này. Liệu chúng ta đã hiểu hết cách động vật sẽ thích nghi - hoặc không thể thích nghi với cái nóng ngày càng khắc nghiệt?
Nhiều người ngạc nhiên khi biết rằng sư tử, vốn có nguồn gốc tiến hóa ở châu Phi nóng và khô cằn, cũng có thể bị ảnh hưởng bởi nhiệt độ cao. Nhưng cách nhìn này đơn giản hóa quá mức cảm nhận nhiệt độ của động vật. Bên cạnh nhiệt độ không khí, độ ẩm đóng vai trò quan trọng không kém. Giống nhiều loài động vật có vú, sư tử không thể tiết mồ hôi hiệu quả như con người. Thay vào đó, chúng phải tìm bóng râm, giảm vận động và thở gấp để tỏa nhiệt. Độ ẩm cao khiến những cơ chế làm mát này kém hiệu quả hơn.
Bất ngờ là con người thích ứng với cái nóng tốt hơn sư tử. Con người có thể tiết mồ hôi trên phần lớn bề mặt cơ thể, khiến quá trình làm mát bằng bay hơi trở nên vô cùng hiệu quả. Nhờ đó, trong những điều kiện nhiệt độ và độ ẩm mà con người vẫn có thể hoạt động thì sư tử phải nghỉ ngơi, tìm bóng râm.
Trong tự nhiên, sư tử có nhiều cách để tránh nóng. Sư tử hoang dã di chuyển trên những vùng lãnh thổ rộng lớn, tìm những khu vực có điều kiện khí hậu cục bộ thuận lợi hơn, nghỉ ngơi ở nơi có bóng râm và thay đổi thời gian sinh hoạt. Tất cả những điều này đều khó thực hiện khi sống trong vườn thú. Sư tử sống trong tự nhiên nổi tiếng là "lười biếng" khi chúng ít hoạt động ban ngày mà thường chờ đến khoảng thời gian mát hơn lúc chiều tối để săn mồi và giao tiếp với đồng loại.
Do cơ thể lớn, voi có nguy cơ stress nhiệt cao. Ảnh: Alex Ning/Pexels
Biến đổi khí hậu cũng ảnh hưởng đến nhiều loài động vật nhiệt đới khác, thậm chí cả các loài ôn đới. Các loài linh trưởng lớn, heo vòi, báo săn và voi đều có thể gặp tình trạng stress nhiệt ở mức nguy hiểm khi nhiệt độ cao kết hợp với độ ẩm lớn, khiến cơ thể khó tỏa nhiệt. Đặc biệt với loài voi, do kích thước cơ thể lớn, nguy cơ bị stress nhiệt của chúng cũng lớn hơn, nhất là khi chúng khó tìm được bóng râm, nguồn nước hoặc các biện pháp làm mát khác.
Các loài vốn thích nghi với khí hậu lạnh như gấu Bắc Cực, chim cánh cụt, gấu trúc đỏ thì dĩ nhiên còn dễ bị tổn thương vì biến đổi khí hậu hơn nhiều.
Điều này cho thấy một nguyên tắc quan trọng trong khoa học về phúc lợi động vật: phúc lợi của động vật không chỉ bị ảnh hưởng bởi môi trường mà chúng tiếp xúc, mà còn bởi mức độ chúng có thể lựa chọn và kiểm soát những gì chúng có được trong môi trường đó.
Những quan niệm mới về chăm sóc động vật
Trước giờ, nhiều vườn thú được thiết kế để đối phó với thời tiết lạnh giá và trời mưa gió. Ngược lại, nắng nóng cực đoan thường được xem là mối nguy tương đối nhỏ. Tuy nhiên, quan niệm này có thể không còn đúng nữa.
Biến đổi khí hậu đang làm gia tăng tần suất, thời gian và cường độ của các đợt nắng nóng cực đoan trên toàn cầu. Khi các đợt nắng nóng ngày càng nhiều hơn trong mùa hè ở Anh, các vườn thú nước này buộc phải suy nghĩ khác đi về cách quản lý phúc lợi động vật. Những biện pháp kiểm soát nhiệt độ từng hiệu quả cách đây 10 hoặc 20 năm không còn đáp ứng được điều kiện thời tiết hiện tại và tương lai.
Một điểm tiến bộ trong công tác quản lý vườn thú hiện đại là thừa nhận rằng mỗi động vật là một cá thể khác biệt. Hai con vật cùng loài, sống trong cùng một khu chuồng, vẫn có thể phản ứng rất khác nhau trước cùng một điều kiện môi trường. Con vật già hơn có sức đề kháng sinh lý kém hơn, trong khi những con vật mắc bệnh hô hấp hoặc có vấn đề sức khỏe tiềm ẩn cũng dễ bị tổn thương hơn.
Tin tốt là các sở thú thường xuyên lưu giữ hồ sơ chi tiết về từng cá thể, bao gồm hành vi, tính cách, mối quan hệ xã hội, tiền sử sức khỏe và kinh nghiệm sống, giúp theo dõi bất kỳ sự thay đổi nào.
Ngày càng có nhiều lý do để xem nắng nóng cực đoan giống như bão lớn, lũ lụt hay dịch bệnh. Do vậy, các vườn thú cần mở rộng khu vực có bóng mát; thiết lập các khu vực có nước; tạo ra các nơi trú ẩn được kiểm soát nhiệt độ và độ ẩm bằng hệ thống thông gió và phun sương; đồng thời theo dõi nhiệt độ và độ ẩm theo thời gian thực.
Tuy nhiên, chỉ đầu tư cơ sở hạ tầng là chưa đủ. Các vườn thú còn cần thay đổi cách chăm sóc động vật hằng ngày, chẳng hạn điều chỉnh thời gian cho ăn và các hoạt động kích thích hành vi để giảm thời gian động vật tiếp xúc với nắng nóng vào những giờ nóng nhất trong ngày.
Các vườn thú sẽ phải tìm nhiều cách hơn nữa để chăm sóc sức khỏe động vật khi trời nắng nóng. Ảnh: Magda Ehlers/Pexels
Một trong những chỉ số có giá trị và được sử dụng phổ biến nhất để đánh giá phúc lợi động vật là hành vi. Khi con vật trở nên uể oải, thu mình hoặc ít tương tác với môi trường xung quanh, đây có thể là dấu hiệu cho thấy phúc lợi của nó bị suy giảm từ rất lâu, trước khi các triệu chứng lâm sàng xuất hiện.
Ở người, việc tiếp xúc với nhiệt độ cực đoan có thể ảnh hưởng đến khả năng nhận thức và hành vi như giảm khả năng tập trung, ghi nhớ và ra quyết định. Giống như con người, khi cảm thấy khó chịu vì nóng bức, động vật cũng thay đổi thói quen sinh hoạt, tìm đến những nơi mát hơn, ăn ít hơn hoặc tương tác khác đi với những con vật khác.
Những hiểu biết này không chỉ liên quan đến các vườn thú mà còn đến tất cả các quần thể động vật được con người chăm sóc. Từ các trang trại, công viên safari, trung tâm cứu hộ và người nuôi thú cưng đều cần biết cách ứng phó với những thách thức tương tự về phúc lợi động vật khi nắng nóng trở nên thường xuyên và dữ dội hơn.
Phong Du lược dịch
---
Nguồn: Samantha Ward, (2026). Are zoos ready for the changing climate?. The Conversation. https://theconversation.com/are-zoos-ready-for-the-changing-climate-289757