William J. Rutter sinh ngày 28/8/1927 ở bang Idaho (Mỹ), trong một gia đình trung lưu với cha, William Henry Rutter, mở cửa hàng tạp hóa còn mẹ, Eliza (Dredge) Rutter, làm kế toán.
Trí tuệ của Rutter bộc lộ từ sớm. Năm 15 tuổi, ông tốt nghiệp cấp ba và vào đại học ở Utah. Tại đây, chương trình phát hiện sinh viên hứa hẹn của Đại học Harvard đã tìm thấy ông và tuyển thẳng vào trường. Năm 1949, Rutter tốt nghiệp với bằng Cử nhân Hóa sinh và dự định theo học trường y. Nhưng định mệnh đã đẩy ông rẽ một hướng khác: nghiên cứu khoa học cơ bản. Ngay năm sau, ông lấy được bằng Thạc sĩ Hóa sinh tại Đại học Utah. Ba năm tiếp theo, ông lấy được bằng Tiến sĩ Hóa sinh từ Đại học Illinois.
Công việc nghiên cứu hậu tiến sĩ của Rutter bắt đầu tại Đại học Wisconsin, nơi ông học hóa học enzyme với nhà sinh hóa nổi tiếng Henry Lardy tại Viện Nghiên cứu Enzyme. Năm 1954, ông tiếp tục theo đuổi mối quan tâm về enzyme và dành một năm tại Viện Nobel cùng Hugo Theorell – nhà khoa học đoạt giải Nobel về Y học hoặc Sinh lý học năm 1955. Họ nghiên cứu về aldolase, một loại enzyme có thể tách nhỏ cấu trúc của những phân tử đường trong cơ thể và tạo ra năng lượng để cơ thể hoạt động.
Năm 1955, ông quay về Khoa Hóa học thuộc ĐH Illinois và công tác tại đây trong tám năm. Quãng thời gian này là lúc ông bắt đầu nghiên cứu về cơ chế điều hòa phiên mã DNA và chuyển hướng quan tâm sang các vấn đề sinh học. Năm 1962, ông dành một năm tại ĐH Stanford để nghiên cứu về sinh học liên quan đến quá trình phát triển phôi thai của tuyến tụy. Sau đó, vào năm 1965, TS. Rutter chuyển sang giảng dạy về hóa sinh và di truyền tại ĐH Washington. Vị trí này mở ra cho ông cơ hội kết hợp sở thích về hóa học và sinh học bằng cách nghiên cứu các cơ chế phân tử ở sinh vật sống bậc cao.Ông đặc biệt hứng thú với công tác tại Khoa Di truyền học, nơi ông tích cực nghiên cứu các hệ thống sinh vật nhân chuẩn đơn giản (nấm men). Tại Seattle, TS. Rutter tiếp tục nghiên cứu về hệ thống tuyến tụy và bắt đầu tập trung vào cơ chế phiên mã DNA.
Năm 1968, ĐH California, San Francisco (U.C.S.F.) thành công chiêu mộ TS. Rutter về để biến ngôi trường trở thành một trung tâm nghiên cứu mạnh mẽ với nguồn tài trợ từ Viện Y tế Quốc gia Mỹ. Tại đây, ông mở đường cho lĩnh vực chỉnh sửa di truyền – nền tảng cho ngành công nghệ sinh học, giúp nó khác biệt với sự phát triển của ngành dược phẩm truyền thống.
Giữ chức Trưởng khoa của Khoa Sinh hóa và Vật lý sinh học, ông tạo ra một mô hình cho phép các nhà khoa học thực hiện nghiên cứu trong các phòng thí nghiệm nhỏ, độc lập. Năm 1977, hai trong số các phòng thí nghiệm này - bao gồm một phòng do TS. Rutter dẫn dắt - đã tạo ra bước đột phá khi cô lập được gene insulin ở chuột, và họ đã cấy ghép được gene này vào vi khuẩn E. Coli nhờ kỹ thuật cắt nối gene. Cắt nối gene, hay còn gọi là công nghệ DNA tái tổ hợp, là kỹ thuật cắt một đoạn gene từ một sinh vật rồi chèn nó vào DNA của sinh vật khác. Đây được coi là một cột mốc quan trọng trên con đường sản xuất ra insulin người biến đổi gene. Insulin là một hormone thiết yếu đối với sự sống và trên thế giới có hàng triệu người mắc bệnh tiểu đường thiếu hụt nó.
Thành quả của Rutter đã thúc đẩy Herbert Boyer, nhà khoa học tại U.C.S.F., tiến hành sử dụng kỹ thuật cắt nối gene để sản xuất insulin người tổng hợp đầu tiên. Loại insulin này được đưa vào sản xuất hàng loạt vào năm 1982 theo giấy phép của Eli Lilly.
Năm 1981, cùng với nhà hóa sinh Pablo D. T. Valenzuela ở U.C.S.F. và giáo sư Edward E. Penhoet từ ĐH California, TS. Rutter thành lập Tập đoàn Chiron với mục tiêu tìm kiếm giải pháp tiềm năng để chữa trị bệnh tật ở người và thương mại hóa các kết quả nghiên cứu. Tên công ty xuất phát từ tên một nhân mã trong thần thoại Hy Lạp, nổi danh với tài năng chữa trị bệnh tật. Cùng với công ty khởi nghiệp Genentech, tập đoàn này đã đưa Vùng Vịnh trở thành thủ phủ công nghệ sinh học của cả nước – một đối trọng với cơn bùng nổ điện toán ở Thung lũng Silicon.
 |
TS. William J. Rutter (1927-2025). Nguồn: AP |
Nghiên cứu của Chiron đã dẫn tới sự ra đời của vaccine biến đổi gene đầu tiên cho bệnh viêm gan B – một virus phổ biến tấn công gan với khả năng gây tử vong. Năm 1984, Chiron cũng giúp giải trình tự bộ gene của H.I.V. – virus gây ra căn bệnh chết người thế kỷ AIDS. Năm 1993, công ty này được Cục Quản lý Dược phẩm và Thực phẩm Mỹ phê duyệt phương pháp điều trị đầu tiên cho bệnh đa xơ cứng – một rối loạn thần kinh ảnh hưởng tới 2,9 triệu người trên toàn thế giới vào năm 2023, theo nghiên cứu trên toàn cầu The Atlas of MS. Đây là một dự án chung của Liên đoàn Quốc tế về Bệnh đa xơ cứng và Tổ chức Y tế Thế giới.
Chiron còn phát hiện virus viêm gan C – một bước đột phá tạo điều kiện cho việc phát triển các xét nghiệm chẩn đoán và phương pháp điều trị căn bệnh từng một thời lây lan phổ biến qua đường truyền máu nhiễm khuẩn. Phát hiện này đã mang lại cho Michael Houghton, một nhà khoa học của Chiron, giải Nobel Y học hoặc Sinh lý học vào năm 2020.
Bên cạnh sự nghiệp kinh doanh thành công, TS. Rutter vẫn tiếp tục công việc học thuật tại U.C.S.F. cho tới khi nghỉ hưu vào năm 1991 với danh hiệu giáo sư danh dự. Thành tựu của ông bao gồm hơn 380 bài báo khoa học được xuất bản, nhiều bài trong số đó viết chung với đồng nghiệp, và ông nắm trong tay hơn 25 bằng sáng chế.
Nghỉ hưu không phải dấu chấm hết đối với TS. Rutter. Ông tiếp tục dùng tri thức, kinh nghiệm tích lũy qua bao năm tháng để cố vấn cho ngôi trường cũ và được trao tặng huy chương U.C.S.F. vì nhiều đóng góp quan trọng trong lĩnh vực khoa học sức khỏe. Ngoài ra, vào năm 1995, TS. Rutter được trao Giải thưởng Heinz cho Công nghệ, Kinh tế và Việc làm vì đã đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành ngành công nghệ sinh học.
"Là nhà khoa học và nhà lãnh đạo học thuật hàng đầu, TS. Rutter là một trong những người đầu tiên nhận ra tiềm năng của khoa học y sinh trong việc tạo ra hàng hóa và dịch vụ tiêu thụ trên thị trường. Thành công của công ty mà ông thành lập, Tập đoàn Chiron, đã góp phần thúc đẩy sự phát triển nhanh chóng của ngành công nghệ sinh học, cũng như việc ông xây dựng chương trình nghiên cứu sinh học và di truyền cho Đại học California ở San Francisco. Ngày nay, Chiron vẫn là một trong số ít công ty dược phẩm sinh học có những đóng góp quan trọng đối với sức khỏe, đồng thời thành công về mặt thương mại. Là nhà nghiên cứu, nhà giáo dục và lãnh đạo doanh nghiệp, TS. Rutter đã nuôi dưỡng một ngành khoa học mới quan trọng và chứng minh được khả năng tạo ra lợi nhuận lẫn ứng dụng y tế của nó", trích lời tuyên dương trao giải.
Nguồn:
nytimes.com, heinzawards.org,
history.library.ucsf.edu
Bài đăng KH&PT số 1360 (số 36/2025)
Hiếu Ngân tổng hợp