Tại công viên bang Robbers Cave ở bang Oklahoma (Mỹ) năm 1954, hai căn nhà gỗ vang lên những tiếng hò hét, cười đùa đầy phấn khích của các cậu bé 11 tuổi đến tham gia trại hè. Các em được chia thành hai nhóm, mỗi nhóm 11 người, và được khuyến khích làm quen, gắn kết với nhau.
Trong suốt ba tuần dài của mùa hè năm ấy, nhà tâm lý học Carolyn Wood Sherif đã quan sát cách những cậu bé ngày càng trở nên gắn bó và trung thành với nhóm của mình. Khi được yêu cầu cạnh tranh để giành phần thưởng, các em bắt đầu tỏ ra căng thẳng với nhóm đối thủ. Những hành vi xung đột giữa hai nhóm dần hình thành.
Đây là một trong những công trình tâm lý học đầu tiên được thực hiện trong bối cảnh gần với đời sống thực, cho thấy khi con người được chia thành các nhóm thì có thể dẫn tới định kiến và những xung đột gay gắt như thế nào.
Ngày nay, thí nghiệm của Wood được xem là một nghiên cứu kinh điển, đặt nền móng cho ngành tâm lý học xã hội - lĩnh vực nghiên cứu cách suy nghĩ và hành vi của con người chịu ảnh hưởng bởi những người xung quanh.
"Đáng lẽ Wood Sherif đã có thể xây dựng sự nghiệp học thuật của mình từ công trình này", PGS. TS Madeleine Pownall (Đại học Leeds, Anh) viết trong bài báo trên The Conversation.
Wood Sherif góp phần đặt nền móng cho ngành tâm lý học xã hội - lĩnh vực nghiên cứu cách suy nghĩ và hành vi của con người chịu ảnh hưởng bởi những người xung quanh. Ảnh: Canva.
Thế nhưng khoa học không chỉ là dữ liệu và nghiên cứu. Ở nhiều khía cạnh, giới học thuật tạo thành một "câu lạc bộ" riêng, nơi một số người có quyền quyết định ai được chào đón và ai bị gạt ra bên ngoài. Nhiều nhà khoa học nữ đã phải chịu thiệt thòi vì sự mất cân bằng quyền lực đó, và Carolyn Wood Sherif không phải là ngoại lệ.
Dưới cái bóng của người chồng
Tham gia vào nghiên cứu ở Robbers Cave còn có Muzafer Sherif - chồng của Wood Sherif. Tuy nhiên, trong khi Muzafer Sherif có một sự nghiệp học thuật lẫy lừng thì những đóng góp của Wood Sherif trong lĩnh vực tâm lý học xã hội lại gần như không được ghi nhận.
Wood bắt đầu làm trợ lý nghiên cứu cho Muzafer Sherif vào năm 1944. Khi đó, khoa của ông tại Đại học Princeton không cho phép phụ nữ trở thành giảng viên hoặc nghiên cứu sinh, nhưng ông có đủ quyền lực để tạo ra ngoại lệ. Một năm sau, Wood và Muzafer Sherif kết hôn.
Suốt hơn một thập kỷ, họ đã hợp tác nghiên cứu rất chặt chẽ. Wood Sherif thường là người thúc đẩy các công trình nghiên cứu, nhưng thành tựu học thuật lại tập trung hết vào chồng bà. Tên của Wood Sherif thậm chí còn bị loại khỏi các bài báo khi chúng được lưu hành. "Tôi chỉ được xem là một người vợ đang hỗ trợ chồng mình mà thôi", bà từng chia sẻ.
Sau khi chồng bà nhận Giải thưởng Đóng góp Khoa học Xuất sắc của Hiệp hội Tâm lý học Mỹ vào năm 1968, Wood Sherif bắt đầu nhận ra rằng ngành tâm lý học xã hội có lẽ sẽ không bao giờ đối xử với bà một cách công bằng như đối với chồng mình. Bởi vậy, bà tham gia phong trào phụ nữ Mỹ và kết nối với nhiều phụ nữ khác trong ngành, những người cũng trải qua cảm giác thất vọng tương tự.
Cuối cùng, Wood Sherif tìm thấy một môi trường học thuật thực sự cởi mở và chuyển trọng tâm nghiên cứu sang những thiên kiến trong tâm lý học.
Những thiên kiến trong ngành tâm lý học
Các công trình của Wood Sherif gần gũi, mang tính cá nhân, và có tầm nhìn xa. Ảnh: Penn State University Archives.
Năm 1979, Wood Sherif viết bài báo tâm lý học với tiêu đề "Bias in Psychology" (Thiên kiến trong tâm lý học) dài 16 trang, phê phán mạnh mẽ khoa học tâm lý học đương thời.
Luận điểm cốt lõi của bà là ngành này có những khiếm khuyết căn bản vì phần lớn nghiên cứu được xây dựng dựa trên trải nghiệm của nam giới và coi hành vi của nam giới là chuẩn mực "bình thường", dẫn đến việc hiểu sai hoặc bỏ qua trải nghiệm của phụ nữ và các nhóm xã hội khác.
Chẳng hạn, khi hành vi của phụ nữ được đánh giá bằng cách so sánh với chuẩn mực nam giới, phụ nữ có thể bị xem là "khác biệt" hoặc "thiếu hụt".
Bên cạnh đó, mô tả phụ nữ qua lăng kính của các nhà tâm lý học nam có thể đi đến những kết luận méo mó về năng lực, tính cách và vai trò xã hội của phụ nữ.
Theo bà, nhiều hiện tượng được giải thích như đặc điểm "tự nhiên" của nam hay nữ, trong khi thực chất chúng chịu ảnh hưởng mạnh từ môi trường xã hội.
Bà lưu ý nhiều nhà tâm lý học đã đi sai hướng khi cố gắng áp dụng phương pháp luận của các ngành khoa học "cứng" như vật lý và hóa học vào nghiên cứu con người. Bằng cách chia nhỏ trải nghiệm con người thành các biến số đơn lẻ, họ có thể bỏ sót những khía cạnh phức tạp của đời sống và các trải nghiệm giới tính.
Đồng thời, bà bác bỏ sự phụ thuộc quá mức của ngành tâm lý học vào các phương pháp thực nghiệm và nhấn mạnh rằng tình huống nghiên cứu không bao giờ là trung lập, mà thiên kiến của người nghiên cứu và bối cảnh quyền lực trong phòng thí nghiệm sẽ ảnh hưởng mạnh đến kết quả.
Từ những quan điểm này, Wood Sherif đã đặt nền móng cho sự hình thành của tâm lý học nữ quyền (feminist psychology), nghiên cứu cách giới tính định hình trải nghiệm sống của con người. Ngành này cũng nghiên cứu ảnh hưởng của giới đến hoạt động nghiên cứu của chính các nhà tâm lý học. Wood Sherif chỉ ra, nhiều lý thuyết về giới phản ánh quan điểm và định kiến của các nhà nghiên cứu nam hơn là trải nghiệm thực tế của phụ nữ.
Hãy lắng nghe phụ nữ
Khi dần chuyển hướng khỏi lĩnh vực tâm lý học xã hội truyền thống, các công trình của Wood Sherif trở nên gần gũi hơn, mang tính cá nhân, đôi khi hài hước và có tầm nhìn xa. Trong bài đánh giá lại công trình mang tính nền tảng của bà năm 1979, các nhà tâm lý học Rhoda Unger và Arnold Kahn nhận xét rằng các bài viết của bà "vừa kích thích tư duy, vừa tạo hứng khởi, đồng thời cũng rất thú vị".
Đáng tiếc là những bài viết này hầu như cũng không được chú ý. Chúng chủ yếu chỉ được các học giả theo hướng nữ quyền trích dẫn, và chưa bao giờ tạo được ảnh hưởng rộng khắp trong toàn ngành tâm lý học như đáng lẽ phải thế.
Wood Sherif qua đời năm 1982 khi mới 60 tuổi, nhưng các ý tưởng của bà có lẽ còn ý nghĩa hơn trong hiện tại. Sau khi những lo ngại về khả năng tái lập và kiểm chứng kết quả của các nghiên cứu tâm lý học bùng lên vào những năm 2010, nhiều nhà tâm lý học bắt đầu nhận ra rằng các nghiên cứu của họ có thể không khách quan như mình nghĩ.
Mặc dù tâm lý học hiện nay đang trong giai đoạn cải cách mạnh mẽ, vẫn có hai luồng quan điểm đang tồn tại song song. Một bên cho rằng cần tập trung vào việc làm thế nào để các kết quả nghiên cứu có thể được tái lập và kiểm chứng bởi những nhóm nghiên cứu khác, qua đó nâng cao độ tin cậy của ngành tâm lý học. Bên còn lại muốn cải tổ ngành khoa học này theo hướng coi trọng tính cộng đồng, nhân văn hơn và sẵn sàng nhìn nhận những dạng thiên kiến có thể ảnh hưởng đến nghiên cứu.
Nhiều nữ học giả trẻ đang theo đuổi hướng tiếp cận thứ hai. "Họ vẫn phải nhắc lại những điều Carolyn Wood Sherif đã nói từ vài chục năm trước, vì khi đó những cảnh báo của bà về sự thiên kiến trong nghiên cứu và giới hạn của tính khách quan đã không được mọi người thực sự lắng nghe", PGS. TS Madeleine Pownall viết trong bài báo trên The Conversation.
Dĩ nhiên, Wood Sherif không phải là trường hợp duy nhất mà công lao của phụ nữ bị xóa nhòa trong lịch sử khoa học. Theo cuốn sách mới Những bộ óc bị lãng quên: Câu chuyện chưa từng được kể về những người phụ nữ đã thay đổi ngành tâm lý học mãi mãi của PGS. TS Madeleine Pownall, phụ nữ nhiều lần bị đẩy vào các vai trò hỗ trợ như vợ, thư ký hoặc trợ lý của các nhà khoa học nam, thay vì được công nhận là những học giả độc lập với những đóng góp riêng.
"Có một bài học đơn giản nhưng trường tồn mà những câu chuyện như của Wood Sherif đã dạy chúng ta: Hãy lắng nghe phụ nữ", PGS. TS Madeleine Pownall viết.
Carolyn Wood Sherif (1922-1982) nhận bằng cử nhân tại Đại học Purdue, bằng thạc sĩ tại Đại học Iowa và bằng tiến sĩ tại Đại học Texas. Bà đã nhận được Giải thưởng Ấn phẩm Xuất sắc của Hiệp hội Phụ nữ trong Tâm lý học năm 1981 và giải thưởng Đóng góp Xuất sắc cho Giáo dục Tâm lý học của Hiệp hội Tâm lý học Mỹ vào năm 1982.
Kim Dung tổng hợp
---
Nguồn tham khảo:
My unsung hero of science: Carolyn Wood Sherif, pioneer of feminist psychology who foresaw the risks of scientific bias. The Conversation, https://theconversation.com/my-unsung-hero-of-science-carolyn-wood-sherif-pioneer-of-feminist-psychology-who-foresaw-the-risks-of-scientific-bias-282752
Shaffer, L. S., & Shields, S. A. (1984). Carolyn Wood Sherif (1922-1982). American Psychologist, 39(2), 176–178. https://doi.org/10.1037/0003-066X.39.2.176
Meghan George (2011), Carolyn Wood Sherif. Psychology's Feminist voices, https://feministvoices.com/profiles/carolyn-wood-sherif
Sherif, C. W. (1998). Bias in psychology. Feminism & Psychology, 8(1), 58–75. https://doi.org/10.1177/0959353598081005