Ruồi cát, thuộc họ Psychodidae, là loài côn trùng nhỏ, có lông, là loài trung gian truyền nhiễm nhiều bệnh y khoa và thú y, trong đó có bệnh do nhiễm Leishmania. Đây là bệnh do ký sinh trùng đơn bào Leishmania gây ra và lây lan qua vết cắn của ruồi cát bị nhiễm bệnh, có thể gây loét da, loét niêm mạc hay thậm chí gây tử vong ở người.
 |
Ruồi cát là loài trung gian truyền nhiễm nhiều bệnh y khoa và thú y. |
Mặc dù được Tổ chức Y tế Thế giới ghi nhận là khu vực lưu hành bệnh Leishmaniasis, Đông Nam Á vẫn thiếu thông tin toàn diện về thành phần loài và sinh học của ruồi cát. Để giải quyết vấn đề này, một nhóm nhà nghiên cứu từ Việt Nam, Thái Lan và Indonesia đã tiến hành khảo sát đa dạng sinh học của ruồi cát tại sáu tỉnh thành miền Nam Việt Nam là An Giang, Bà Rịa - Vũng Tàu, Bình Dương, Đồng Nai, TPHCM và Tây Ninh.
Sử dụng bẫy đèn CDC, nhóm đã thu thập được 753 cá thể ruồi cát trong thời gian từ tháng 5-7/2022. Các cá thể ruồi cát này được xác định về hình thái và phân tử sử dụng gen mã hóa cytochrome c oxidase subunit I (COI) và trình tự cytochrome b (cytb). Nhóm áp dụng công cụ tìm các vị trí tương đồng cục bộ giữa các trình tự sinh học nucleotid (BLASTN), và danh tính loài của ruồi cát đã được xác nhận thêm thông qua tìm kiếm Cơ sở dữ liệu mã vạch sự sống (BOLD) sử dụng trình tự COI. Trình tự nucleotide sau đó được phân tích về biến thể trong loài, mối quan hệ phát sinh loài và mạng lưới kiểu gen. Mật độ trung bình của ruồi cát thu thập được (ruồi cát/bẫy/đêm) và sự phong phú của loài cũng được ghi lại.
 |
Phân bổ các loài ruồi cát tại sáu tỉnh thành miền Nam Việt Nam. Ảnh từ nghiên cứu. |
Kết quả, các nhà nghiên cứu xác định được sáu loài ruồi cát là Phlebotomus stantoni, Sergentomyia khawi, Se. silvatica, Se. barraudi, Se. bailyi và Grassomyia indica. Các loài này có ghi chép lịch sử ở nhiều vùng khác nhau của Việt Nam, trải dài từ miền Nam Trung Bộ, miền Bắc và Tây Nam, với các tài liệu ghi chép có niên đại từ những năm 1930. Nhóm tác giả cho biết đây là lần đầu tiên sau 90 năm có một nghiên cứu cập nhật về phân loại ruồi cát tại miền Nam Việt Nam, kể từ công trình của hai nhà khoa học Raynal và Gaschen về ruồi cát ở Đông Dương xuất bản năm 1935.
Liên quan đến mối liên hệ có thể có giữa quần thể ruồi cát được phát hiện trong nghiên cứu này và các bệnh truyền nhiễm do ruồi cát trước đây ở Thái Lan, DNA của ký sinh trùng Leishmania đã được phát hiện ở các loài ruồi cát Gr. indica và Ph. stantoni. Đối với một bệnh truyền nhiễm khác liên quan đến ruồi cát là bệnh ngủ châu Phi do ký sinh trùng Trypanosoma gây ra, DNA của ký sinh trùng cũng được tìm thấy ở nhiều loài ruồi cát khác nhau từ Thái Lan, bao gồm Ph. stantoni, Idiophlebotomus asperulus, Se. khawi, Se. barraudi và Phlebotomus betisi. Do đó, các loài nêu trên được coi là các vật chủ trung gian tiềm tàng của Trypanosoma ở quốc gia này. Việc phát hiện các loài Ph. stantoni, Se. khawi, Se. barraudi và Gr. indica tại Việt Nam cho thấy cần lưu ý đến rủi ro về bệnh truyền nhiễm do ruồi cát từ các loài này.
Kết quả nghiên cứu được công bố trong bài báo "Survey of sand fly fauna in six provinces of Southern Vietnam with species identification using DNA barcoding" trên Tạp chí Parasites & Vectors.
Nguồn:
https://link.springer.com/article/10.1186/s13071-024-06509-w#Abs1
Trà My