Sân bay quốc tế, mùng 2 Tết, bà cô ngồi cạnh lo lo lắng lắng vì nghe tin chuyến bay Saigon - Viên Chăn quá cảnh ở Campuchia, khác với hướng xuất hành của bà. Tôi mở Google map, đưa cho bà xem để thấy là đi... cùng hướng. Dùng xong cái "giả dược" này, bà yên lòng và vui vẻ lại.
Dù trong xã hội hiện đại, Tết Nguyên Đán vẫn tạo ra một không gian thiêng đặc biệt, nơi chúng ta mong cầu những gì làm vào Tết sẽ quyết định hên xui, vận hạn cả năm. Tục xuất hành đầu Xuân hiện lên như một hành động bản lề, nơi con người bước ra khỏi không gian quen thuộc để bắt đầu một chu kỳ mới. Có thể lý giải điều này bằng cả trực giác xưa cũ lẫn cơ chế của thần kinh học hiện đại.
Từ "trông trời, trông đất, trông mây"
Ngược dòng lịch sử về nền văn minh nông nghiệp lúa nước, xuất hành nguyên thủy không phải là một chuyến du xuân để giải trí, mà là một nghi lễ quan sát sinh tồn. Người nông dân xưa bước chân ra khỏi cửa vào những ngày Tết, đầu một chu kỳ mới của Trời và Đất, không chỉ để tìm hướng tốt, mà để "trông trời, trông đất, trông mây - trông mưa trông nắng trông ngày trông đêm...".
Trong tâm thức dân tộc, đây là khoảnh khắc con người cố gắng giải mã các "tín hiệu" từ thiên nhiên. Người xưa nhìn trăng nhìn mây để đoán hạn hán hay mưa nhiều, nhìn sao Thần nông để tiên liệu mùa màng, nhìn cách di chuyển của côn trùng cho đến cỏ cây để tìm kiếm sự an tâm. Bằng cách quan sát và chiêm nghiệm, con người tự đặt mình vào một trật tự chung với thế giới tự nhiên, từ đó xây dựng kế hoạch ứng phó cho một chu kỳ lao động mới. Đó là sự chủ động trong tâm thế, thay vì phó mặc cho số phận.
Tranh Chợ quê của dòng tranh dân gian hàng Trống.
Đến cơ chế lọc thông tin của não bộ
Nếu người xưa dùng trực giác để "trông trời đất", thì ngày nay có những quan điểm giải thích cách não bộ ưu tiên dành sự chú ý đến các thông tin qua RAS (reticular activating system - hệ thống kích hoạt lưới lọc thông tin). Đây là một mạng lưới thần kinh nằm ở thân não, đóng vai trò như một bộ lọc thông tin và sự tập trung chú ý. Mỗi giây, não bộ nhận hàng triệu bit dữ liệu từ các giác quan gửi về, nhưng quá trình chọn lọc chỉ cho phép não ưu tiên một phần nhỏ trong số đó, là các thông tin thực sự quan trọng.
Vậy cái gì quyết định thông tin nào là "quan trọng"? Không chỉ mục tiêu cá nhân do mỗi người đặt ra, mà niềm tin và cảm xúc của chúng ta cũng đóng vai trò quan trọng. Đây là nền tảng của hiệu ứng thiên lệch chú ý (attentional bias) – chú ý nhiều đến những điều ta muốn tin - hiện tượng đã được nghiên cứu rộng rãi trong tâm lý học.
Cơ chế thiết lập mục tiêu: Khi thực hiện nghi lễ xuất hành với sự chuẩn bị kỹ lưỡng và tâm thế hân hoan, ta đang thực hiện một quá trình định hướng chú ý cho não bộ. Nếu tin rằng mình đang đi về hướng của sự may mắn, não bộ có xu hướng ưu tiên nhận diện và lọc ra những tín hiệu liên quan đến sự "hên" đó trong suốt 365 ngày tới.
Sự cộng hưởng: Không phải "phép màu" mang cơ hội đến, mà là do phễu bộ lọc não bộ của chúng ta đã được mở to để nhận diện những tín hiêu phù hợp với điều mình đang quan tâm giữa hàng ngàn thông tin hỗn độn. Một người xuất hành với tâm thế tiêu cực sẽ dễ chú ý hơn đến những rủi ro và khó khăn; ngược lại, một tâm thế hanh thông đầu năm sẽ giúp não bộ nhạy bén hơn với các tín hiệu thành công.
"Chỉnh tâm"
Trong cách người Việt xuất hành, nếu việc chọn hướng hay quan sát trời đất là những hành vi hướng ngoại, thì khái niệm "chỉnh tâm" chính là một cuộc cách mạng hướng nội. "Chỉnh tâm" không đơn thuần là việc giữ cho tâm hồn thư thái, mà là thiết lập một trạng thái tâm lý ổn định trước khi tương tác với thế giới.
Dưới lăng kính của tâm lý học hành vi, "Chỉnh tâm" là quá trình thiết lập một "điểm neo" tinh thần. Khi con người thực hiện các bước chuẩn bị từ việc gạt bỏ những tị hiềm, lo âu của năm cũ để bước ra khỏi cửa với nụ cười và tâm thế bao dung, ta đang thực hiện một nghi thức tái cấu trúc nhận thức. Thay vì để những kích thích ngẫu nhiên từ môi trường chi phối, việc chủ động "chỉnh tâm" giúp tăng khả năng điều chỉnh phản ứng của mình.
Một tâm thế biết ơn và hy vọng ảnh hưởng đến cách mỗi người diễn giải tình huống và lựa chọn hành vi, sẽ biến mỗi người thành một thỏi nam châm hút về phía những điều tích cực, hy vọng. Khi tâm thức được "chỉnh" về trạng thái tĩnh tại và tích cực, nó không chỉ tác động đến hệ thống bộ lọc não bộ để nhận diện cơ hội, chú ý đến những mối quan hệ và sự kiện tương đồng. Đây chính là biểu hiện cao nhất của sự chủ động: người Việt không ngồi đợi may mắn đến mà chủ động "chỉnh" lại chính mình để mong cầu may mắn và trở thành một thực thể tương thích với sự may mắn đó.
Trong tâm thức dân tộc, ý nghĩa cốt lõi của xuất hành nằm ở triết lý "đầu xuôi đuôi lọt". Dưới góc nhìn hiện đại, đây là một dạng tự ám thị tích cực. Việc chọn trang phục đỏ, vàng, hay tìm gặp những người "nhẹ vía" thực chất là cách chúng ta tạo ra một môi trường kích thích tâm lý tích cực.
Quá trình này giúp giải tỏa những lo âu tích tụ từ năm cũ, tạo ra một "vùng đệm tâm lý" vững chắc. Khi tin rằng mình đã khởi đầu đúng, con người đạt được trạng thái an tâm, từ đó đưa ra những quyết định nhất quán và bình tĩnh hơn.
Hành động xuất hành vì thế trở thành một tuyên ngôn mạnh mẽ của ý chí: Rằng con người, bằng việc tu tập và điều chỉnh nội tâm, có thể định hướng nhận thức và hành vi của mình để thích ứng tốt hơn với một chu kỳ thời gian mới.