Hai tuần qua, giới khoa học trên thế giới xôn xao thảo luận về quy mô và năng lực vượt trội của Kimi K3 - mô hình ngôn ngữ lớn mới nhất do Trung Quốc phát triển. Theo tờ Nature, với 2,8 nghìn tỷ tham số và bộ nhớ ngữ cảnh (context window) lên tới 1 triệu token (đơn vị văn bản mà AI xử lý), K3 đang là mô hình có trọng số mở (open-weight) lớn nhất thế giới. Các tham số của mô hình được công khai, cho phép các nhà nghiên cứu tải xuống, chỉnh sửa và sử dụng miễn phí, còn các thông tin chi tiết về quá trình huấn luyện vẫn được giữ kín.
Kể từ khi DeepSeek ra mắt đến nay, chưa có mô hình AI nào của Trung Quốc tạo được sức hút lớn đến như vậy, tờ Nature nhận định. Các thử nghiệm nội bộ cho thấy, K3 có thể bắt kịp hoặc vượt qua các mô hình hàng đầu của Mỹ trong nhiều tác vụ như lập trình và xử lý bảng tính. Không chỉ vậy, K3 còn có thể được truy cập thông qua API (giao diện lập trình ứng dụng) với chi phí thấp hơn so với các mô hình độc quyền của Google, Anthropic hay OpenAI.
Sự xuất hiện và sức hút của Kimi K3 cũng khiến nhà sáng lập Yang Zhilin (Dương Thực Lân) trở thành một trong những cái tên mới nhất gây chú ý trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo.
Nổi bật trong những người nổi bật
Sinh năm 1992 tại thành phố Sán Đầu, tỉnh Quảng Đông, Yang Zhilin tốt nghiệp top đầu, ngành khoa học máy tính tại Đại học Thanh Hoa với sự hướng dẫn của GS Tang Jie - đồng sáng lập công ty Zhipu AI. Năm 2019, anh lấy bằng tiến sĩ tại Đại học Carnegie Mellon (Mỹ) với sự hướng dẫn của hai nhà nghiên cứu AI nổi tiếng là GS Ruslan Salakhutdinov và GS William Cohen.
Những nhà nghiên cứu AI thành công nhất mà GS Ruslan Salakhutdinov từng đào tạo, giờ đã trở thành đồng sáng lập các công ty AI hoặc giáo sư tại những trường đại học hàng đầu.
Thế nhưng, ngay cả trong nhóm nhân tài đó, Yang Zhilin vẫn nổi bật - GS Ruslan Salakhutdinov chia sẻ với Business Insider.
Yang Zhilin. Ảnh: Kimi AI
Theo ông, Yang sở hữu bốn phẩm chất giúp anh nổi bật ngay cả trong một chương trình đào tạo AI cạnh tranh hàng đầu thế giới: khả năng làm việc độc lập vượt trội; tư duy sáng tạo; nền tảng kỹ thuật rộng hiếm có; và tham vọng cùng sự sẵn sàng chấp nhận rủi ro.
GS Salakhutdinov cho biết Yang vào thẳng chương trình tiến sĩ của Carnegie Mellon ngay sau khi tốt nghiệp đại học và nhanh chóng trở thành một nhà nghiên cứu có khả năng tự chủ rất cao. Điều khiến ông ấn tượng nhất là việc Yang luôn sẵn sàng thách thức những quan điểm truyền thống. Khoảng năm 2019, tức ba năm trước khi ChatGPT trở nên phổ biến, Yang cho rằng chỉ cần mở rộng quy mô đủ lớn, một mô hình AI duy nhất có thể thực hiện nhiều nhiệm vụ khác nhau thông qua các câu lệnh bằng ngôn ngữ tự nhiên, thay vì phải xây dựng một mô hình riêng cho từng nhiệm vụ.
"Lúc đó tôi nghĩ: 'Ý tưởng gì vậy? Chuyện này sẽ không bao giờ thành công đâu. Nghe hơi điên rồ đấy'," Salakhutdinov nhớ lại lời mình nói với Yang. Nhưng câu trả lời của Yang đã khiến ông nhớ mãi. "'Không, em nghĩ nếu chúng ta tiếp tục mở rộng quy mô thì những mô hình này sẽ hoạt động’," Yang trả lời.
Yang đã phát triển những ý tưởng đó trong thời gian thực tập tại nhóm Google Brain dưới sự hướng dẫn của TS Lê Viết Quốc. Anh là đồng tác giả của hai công trình nghiên cứu AI đề xuất các phương pháp mới: Transformer-XL, công trình giới thiệu một kiến trúc giúp mô hình AI có thể xử lý và ghi nhớ các đoạn văn bản dài hơn; và XLNet, công trình được thiết kế nhằm cải thiện khả năng hiểu ngôn ngữ của các hệ thống AI.
Channel News Asia cho biết, theo nhiều nguồn tin, Apple từng muốn tuyển dụng Yang, tuy nhiên, anh quyết định trở về Trung Quốc lập nghiệp.
Trước khi thành lập Moonshot AI, Yang đã tham gia phát triển nhiều dự án AI lớn, trong đó có PanGu của Huawei và Wu Dao, mô hình AI đa phương thức quy mô lớn của Viện Trí tuệ Nhân tạo Bắc Kinh (BAAI). Anh cũng là đồng sáng lập Recurrent AI, một công ty khởi nghiệp sử dụng AI để phân tích các cuộc trao đổi bán hàng và giúp doanh nghiệp cải thiện hiệu quả kinh doanh.
Đầu năm 2023, Yang cùng các cộng sự thành lập Moonshot AI - công ty tạo ra Kimi. Đội ngũ này từng góp phần phát triển nhiều công nghệ AI quan trọng như Transformer-XL, RoPE, Group Normalization, ShuffleNet, MuonClip và Mooncake, theo Business Insider.
Trụ vững trong cuộc đua khốc liệt
Sau thành công bùng nổ trên toàn cầu của mô hình R1 do phòng thí nghiệm AI DeepSeek của Trung Quốc ra mắt vào đầu năm ngoái, Yang Zhilin phải đối mặt với điều mà nhiều người cho là phép thử mang tính sống còn đối với công ty khởi nghiệp Moonshot AI.
Nhà sáng lập 34 tuổi, thường xuất hiện với cặp kính cận, đã không tận dụng được sức hút ban đầu của Kimi - chatbot do công ty phát triển. Theo Financial Times, khi ấy, Kimi liên tục gặp sự cố quá tải và nhanh chóng bị các đối thủ lớn hơn vượt mặt. Cùng lúc đó, Yang còn vướng vào một vụ kiện từ nhà đầu tư của dự án khởi nghiệp trước đây, đồng thời xuất hiện các thông tin cho rằng anh và một đồng sáng lập đã bán cổ phần Moonshot trong một vòng gọi vốn sớm. Dù đã bác bỏ các thông tin này, Moonshot vẫn phải chịu nhiều sự chú ý không mong muốn.
Nhiều người trong ngành AI Trung Quốc khi đó đặt câu hỏi liệu Moonshot có thể trụ vững trong cuộc đua khốc liệt và tốn kém để phát triển các mô hình ngôn ngữ lớn tiên tiến hay không. Theo một nhà đầu tư nắm được tình hình tài chính của công ty, trong năm 2024, Moonshot chỉ tạo ra 2,4 triệu USD doanh thu, trong khi chi phí huấn luyện mô hình và tuyển dụng các nhà nghiên cứu tăng vọt. Một số đối thủ như Baichuan và 01.ai đã từ bỏ cuộc đua phát triển mô hình nền tảng để chuyển sang tập trung vào các ứng dụng AI, và nhiều người cho rằng Yang cũng sẽ đi theo con đường đó.
Tuy nhiên, Yang quyết định quay lại tập trung hoàn toàn vào việc huấn luyện mô hình và tạm thời từ bỏ các nỗ lực quảng bá chatbot Kimi. Anh cũng cam kết phát triển các mô hình AI chủ lực của Moonshot theo hướng mã nguồn mở, cho phép người dùng tải về và vận hành trên phần cứng riêng của mình.
"Nếu người đứng đầu không thể đưa ra những quyết định dứt khoát thì sẽ không thể thành công," Financial Times dẫn lại lời Yang nói trong một cuộc phỏng vấn với truyền thông Trung Quốc vào năm 2024.
Kết quả, Moonshot đã ra mắt mô hình K3 vào giữa tháng Bảy vừa qua. Mô hình mới đã thu hẹp đáng kể khoảng cách với các mô hình AI hàng đầu của Mỹ và gây xôn xao dư luận về sự tiến bộ nhanh chóng của AI Trung Quốc, gợi nhớ đến "khoảnh khắc DeepSeek" của năm ngoái.
Trong nhiều năm, các mô hình có trọng số mở của Trung Quốc thường bị các mô hình độc quyền hàng đầu của Mỹ bỏ xa về năng lực và hiệu suất. Nhưng theo Aaron Snoswell, nhà nghiên cứu về trách nhiệm giải trình AI tại Đại học Công nghệ Queensland, khoảng cách hiện nay đã được thu hẹp hơn bao giờ hết, tờ Nature viết.
Dù quy mô quá lớn khiến K3 không thể chạy trên máy tính cá nhân mà đòi hỏi các tổ chức phải đầu tư hạ tầng tính toán đáng kể, bộ nhớ ngữ cảnh rất lớn giúp K3 có thể ghi nhớ hàng nghìn dòng mã lập trình hoặc toàn bộ nội dung của một cuốn sách, từ đó giảm nguy cơ tạo ra những thông tin sai lệch do AI tự "bịa".
Theo Bloomberg, Moonshot AI đã được định giá 35 tỷ USD sau khi huy động thành công 3,5 tỷ USD trong vòng gọi vốn vừa khép lại, cao hơn đáng kể so với dự kiến ban đầu. Ở vòng thứ hai, Moonshot có thể được định giá khoảng 50 tỷ USD và nhiều nhà đầu tư cũng đang tìm cách rót vốn vào Moonshot, theo Business Insider. Công ty đặt mục tiêu huy động thêm vốn lần cuối trước khi tiến hành đợt chào bán cổ phiếu lần đầu ra công chúng tại Hong Kong, có thể diễn ra ngay trong năm nay.
Theo các nhà nghiên cứu, K3 báo hiệu tương lai AI sẽ có nhiều mô hình cùng tồn tại, bao gồm cả mô hình trọng số mở và mô hình độc quyền. "Đây là bằng chứng cho thấy thị trường AI sẽ không phải là nơi chỉ có một người chiến thắng," Toby Walsh - nhà khoa học máy tính tại Đại học New South Wales (Úc) - nói với tờ Nature.
Lãng mạn và giàu lý tưởng
Chính khả năng làm việc độc lập, nền tảng kỹ thuật vững chắc, tư duy sáng tạo và khát vọng khởi nghiệp đã giúp lý giải vì sao Yang Zhilin có thể xây dựng một trong những công ty AI phát triển nhanh nhất Trung Quốc, GS Salakhutdinov nhận xét.
Kimi K3 có nhiều điểm vượt trội khi so sánh với các đối thủ Mỹ. Ảnh: Kim Dung
Những nghiên cứu sinh tiến sĩ AI xuất sắc nhất thường được kỳ vọng trở thành giáo sư tại các trường đại học hàng đầu hoặc gia nhập những tập đoàn công nghệ lớn. Thế nhưng, Yang lại quyết tâm thành lập công ty riêng, ngay cả sau một thời gian ngắn làm giảng viên tại Trung Quốc. "Thực ra tôi hơi bất ngờ, vì đó là một lựa chọn đầy rủi ro," GS Salakhutdinov nói với Business Insider. "Nhưng cậu ấy nói với tôi rằng 'Em nhất định phải thử. Nếu không thử, sau này em sẽ hối tiếc'."
Wang Tiezhen - kỹ sư kiêm chuyên gia tư vấn độc lập, cho rằng vị thế "một nhà nghiên cứu AI hàng đầu" của Yang Zhilin đã giúp anh "xây dựng được một đội ngũ kỹ sư tài năng cùng hướng tới một mục tiêu chung". Trước khi thành lập Moonshot, Yang nổi tiếng với các nghiên cứu về mở rộng cửa sổ ngữ cảnh của mô hình AI, giúp chatbot ghi nhớ nhiều thông tin hơn trong những cuộc hội thoại kéo dài, theo Financial Times.
Cuộc đua AI tại Trung Quốc cũng là cuộc chiến giành nhân tài, khi các tập đoàn công nghệ lớn với nguồn lực tài chính dồi dào liên tục lôi kéo nhân sự từ các công ty khởi nghiệp nhỏ. Dù vậy, Yang vẫn giữ được một trong những đội ngũ nghiên cứu mạnh nhất Trung Quốc. Lý do có thể bởi, những nhà sáng lập Moonshot đều từng học cùng anh tại Đại học Thanh Hoa hoặc tại Đại học Carnegie Mellon, và sự gắn kết đó đã tạo nên khác biệt cho Moonshot so với nhiều công ty AI Trung Quốc khác như Alibaba hay Baidu - những nơi phải chứng kiến nhiều nhà nghiên cứu tên tuổi rời đi vì bất đồng về cách cân bằng giữa nghiên cứu AI tiên tiến và mục tiêu thương mại.
Quyết định chuyển sang mã nguồn mở càng củng cố lợi thế này của Moonshot. Theo Financial Times, môi trường đó hấp dẫn các nhà nghiên cứu vì họ có cơ hội công bố bài báo khoa học và được ghi nhận với tư cách cá nhân. "Các nhà nghiên cứu đều muốn được nhớ đến bởi những đột phá của mình," Wang Tiezhen nói. "Mã nguồn mở mang lại cho họ cơ hội đó."
Dù văn hóa làm việc ở Moonshot cũng căng thẳng với giờ làm việc kéo dài, công ty của Yang vẫn có nét hấp dẫn nhờ mối liên hệ với âm nhạc. Tên gọi của công ty trong tiếng Trung, Nguyệt Chi Ám Diện, dịch sang tiếng Anh chính là The Dark Side of the Moon, tên album nổi tiếng của ban nhạc Pink Floyd. (Công ty được thành lập đúng vào năm kỷ niệm 50 năm ra đời album huyền thoại này). Các phòng họp trong công ty được đặt theo tên các ban nhạc rock nổi tiếng. Một cây đàn piano màu trắng được đặt ở vị trí nổi bật trong văn phòng.
Trong trí nhớ của các bạn học cũ, Yang là một sinh viên có năng khiếu đặc biệt. Anh bắt đầu lập trình từ thời trung học và giành giải nhất Kỳ thi Olympic Tin học Quốc gia - kết quả giúp anh được tuyển thẳng vào đại học. Bên cạnh thành tích học tập xuất sắc, Yang còn dành nhiều thời gian cho âm nhạc. "Việc Yang vừa đạt điểm cao nhất vừa làm được tất cả những việc đó khiến cậu ấy nổi tiếng ở Thanh Hoa," một người bạn học cũ kể. "Mọi người gọi cậu ấy là 'Dương Thần' - tức 'Yang thiên tài'. Bạn bè thường nhận xét Yang là người lãng mạn và giàu lý tưởng," người này kể thêm với Financial Times.
"Việc không chỉ coi trọng công nghệ mà còn đề cao âm nhạc, nghệ thuật và các lĩnh vực nhân văn đã mang lại lợi thế cho Moonshot," Kevin Xu, nhà đầu tư kiêm chuyên gia về AI Trung Quốc, nói. "Phần lớn những tiến bộ trong lĩnh vực AI phụ thuộc vào gu nghiên cứu và khả năng kết hợp giữa khoa học nhân văn với công nghệ theo cách mà trước đây chúng ta chưa từng thấy."
Kim Dung tổng hợp
---
Nguồn tham khảo:
Does China’s latest AI model finally equal US rivals? What scientists think. Nature. https://www.nature.com/articles/d41586-026-02281-2
The 4 qualities that make the Moonshot AI founder so exceptional, according to his Ph.D. advisor. Business Insider. https://www.businessinsider.com/moonshot-ai-kimi-k3-founder-professor-on-unique-strengths-qualities-2026-7
Yang Zhilin, the rock star founder behind China’s Moonshot AI. Financial Times. https://www.ft.com/content/4730ad91-66aa-477c-9246-6d946afb0c8c?syn-25a6b1a6=1
Meet Yang Zhilin, the CEO and founder behind China's buzzy new Kimi K3 AI model. Business Insider. https://www.businessinsider.com/who-is-yang-zhilin-ceo-founder-moonshot-ai-kimi-k3-2026-7
The faces behind China's AI rise: Meet the founders of DeepSeek, Z.ai and Moonshot AI. CNA. https://www.channelnewsasia.com/east-asia/china-deepseek-zhipu-ai-moonshot-liang-wenfeng-yang-zhilin-tang-jie-6269866