Yayoi Kusama tìm vô hạn từ một chấm tròn

Bước vào Căn phòng gương vô tận (Infinity Mirror Room) của Yayoi Kusama, người xem thường chỉ có một vài phút (1). Những bức tường gương nhân lên hàng trăm điểm sáng thành một không gian tưởng như không có điểm kết thúc. Hình ảnh người xem cũng xuất hiện vô số lần rồi hòa lẫn vào ánh sáng, đến mức khó xác định đâu là căn phòng thật, đâu là phản chiếu.

Cái tôi biến mất có lẽ là trải nghiệm cô đọng nhất về nghệ thuật Kusama. Người nghệ sĩ vừa ra đi ở độ tuổi gần một thế kỷ. Bà xây dựng nên một vương quốc thị giác mà người xem khắp thế giới có thể nhận diện ngay chỉ qua vài dấu hiệu: chấm tròn, mạng lưới, gương, bí ngô.

Ngày nay, người người háo hức tìm đến các tác phẩm của Kusama để làm phông nền cho những bức hình selfie đăng lên mạng xã hội. Ẩn dưới những hình tướng đầy sức hút bề nổi ấy là một cuộc tìm kiếm nghệ thuật kéo dài hơn bảy thập kỷ của một người phụ nữ về sự lặp lại, vô hạn, và bản ngã tan biến.

Từ những ảo ảnh đến "mạng lưới vô hạn"

Kusama sinh năm 1929 tại Matsumoto, Nhật Bản. Theo lời kể của bà, từ nhỏ bà đã trải qua những ảo giác trong đó hoa, chấm tròn và các mô hình thị giác dường như sinh sôi, phủ lên đồ vật, căn phòng và chính cơ thể mình. Những trải nghiệm này sớm đi vào tranh vẽ và trở thành nguồn gốc của hai motif sẽ theo bà suốt cuộc đời: chấm tròn và mạng lưới.

Năm 1957, Kusama sang Mỹ và sau đó định cư ở New York, đúng thời điểm thành phố này trở thành một trung tâm mới của nghệ thuật thế giới. Chủ nghĩa Biểu hiện Trừu tượng với những tên tuổi như Jackson Pollock và Willem de Kooning đang thống trị đời sống nghệ thuật.

Nhưng Kusama chọn một con đường gần như đối nghịch. Thay vì những cú quét cọ mạnh nhằm biểu hiện cá tính nghệ sĩ, bà kiên nhẫn lặp đi lặp lại một động tác nhỏ trên những tấm toan khổng lồ. Những vòng cung sơn trắng li ti nối tiếp nhau tạo thành thứ bà gọi là Infinity Nets - những mạng lưới vô hạn.

Trong bức Thái Bình Dương (Pacific Ocean) năm 1960 (2), hàng nghìn nét cọ nhỏ tạo thành một trường thị giác dường như có thể tiếp tục vượt khỏi bốn cạnh bức tranh. Whitney Museum nhận xét rằng sức mạnh của những tác phẩm này đến từ hiệu ứng tích lũy của cùng một hành động được thực hiện hết lần này đến lần khác. Nghệ thuật của Kusama như sự dự báo cho đặc trưng của nghệ thuật Tối giản và nghệ thuật Khái niệm, ở thời điểm mà cả hai trường phái này còn chưa thực sự hình thành đầy đủ ở Mỹ.

Đây cũng là một đặc trưng xuyên suốt nghệ thuật Kusama: lặp đi lặp lại một đơn vị hữu hạn để gợi ra cái vô hạn.

Chấm tròn và tan biến bản ngã

Nếu mạng lưới là cấu trúc liên kết thế giới của Kusama thì chấm tròn là đơn vị cơ bản của nó.

Một chấm tròn tự thân gần như không mang ý nghĩa. Nhưng khi hàng nghìn, hàng vạn chấm xuất hiện nối tiếp nhau, ranh giới giữa từng vật thể bắt đầu bị xóa đi. Chấm có thể phủ lên tranh, đồ vật, sàn nhà, cơ thể con người và cuối cùng là toàn bộ không gian.

Từ đó Kusama phát triển khái niệm quan trọng mà bà gọi là sự xóa bỏ bản ngã (self-obliteration) (3). Trang chính thức của nghệ sĩ mô tả đây là triết lý nghệ thuật được xây dựng trên sự lặp lại và sinh sôi ám ảnh của những motif đơn giản.

Con người, theo cách nhìn ấy, cũng giống một chấm nhỏ trong vô số chấm của vũ trụ. "Xóa bỏ" ở Kusama không đơn giản mang nghĩa hủy diệt. Khi ranh giới giữa cá nhân và môi trường biến mất, cái tôi đồng thời trở thành một phần của một tổng thể lớn hơn. Ta và thế giới trở thành nhất thể.

Ý niệm tưởng như trừu tượng này dần được Kusama biến thành trải nghiệm vật chất.

Từ mặt tranh bước ra căn phòng

Đầu thập niên 1960, những mô hình lặp lại của Kusama bắt đầu thoát khỏi mặt phẳng.

Trong tác phẩm Tích tụ số 1 (Accumulation No. 1) năm 1962 (4), bà lấy một chiếc ghế bành bình thường rồi phủ kín nó bằng hàng chục khối vải mềm nhô ra có hình dạng gợi liên tưởng đến dương vật. Đây là tác phẩm đầu tiên trong chuỗi Accumulations của bà và là một ví dụ rất sớm của điêu khắc mềm.

Một đồ vật quen thuộc trong gia đình trở thành một sinh vật kỳ dị vì một hình thức duy nhất sinh sôi quá mức trên bề mặt của nó. Nguyên lý của tác phẩm là sự nối tiếp từ Infinity Nets: một đơn vị nhỏ được nhân lên cho đến khi bản chất của vật ban đầu bị biến đổi.

Nhưng Kusama không dừng ở đồ vật. Năm 1965, bà thực hiện Infinity Mirror Room - Phalli's Field (5), một trong những căn phòng gương đầu tiên của mình. Thay vì tự tay chế tạo một số lượng gần như bất khả thi những hình thể lặp lại, bà sử dụng gương để chúng được phản chiếu đến vô tận.

Đây là một bước ngoặt tư tưởng khi bức tranh không còn là một vật mà người xem đứng bên ngoài để quan sát. Họ bước vào bên trong tác phẩm khiến hình ảnh bản thân cũng trở thành một phần của hệ thống phản chiếu.

Từ nguyên lý ấy, Kusama phát triển hàng loạt Infinity Mirror Rooms. Gương, ánh sáng và vật thể được bố trí để tạo ảo giác về một không gian kéo dài vô tận. Trong những tác phẩm như Những linh hồn từ triệu năm ánh sáng trước (The Souls of Millions of Light Years Away) năm 2013 (6), hàng trăm bóng đèn nhỏ được phản chiếu thành một vũ trụ sao; cơ thể người xem đồng thời xuất hiện vô số lần và gần như tan biến trong đó.

Nghệ thuật sắp của Kusama không còn chủ yếu là thứ để nhìn, mà để trải nghiệm bằng chính sự hiện diện của cơ thể.

Quả bí ngô: cái hữu hạn giữa vô hạn

Nếu những căn phòng gương đưa Kusama tới vũ trụ thì một trong những biểu tượng nổi tiếng nhất của bà lại hết sức bình dị, đó là quả bí ngô.

Kusama kể rằng bà biết đến bí ngô từ thời thơ ấu trong gia đình làm nghề kinh doanh hạt giống. Bà bị hấp dẫn bởi hình dáng vừa chắc chắn, hài hước vừa bình dị của nó. Về sau, bí ngô xuất hiện liên tục trong tranh, tượng và các tác phẩm sắp đặt của bà.

Kusama thường phủ lên bề mặt quả bí những hàng chấm tròn, khiến một vật thể hữu cơ quen thuộc trở thành một cấu trúc thị giác gần như trừu tượng.

Trong Mọi tình yêu tôi dành cho bí ngô (All the Eternal Love I Have for the Pumpkins) năm 2016 (7), những quả bí vàng chấm đen được đặt giữa các tấm gương. Chúng được nhân lên hết lớp này tới lớp khác cho tới tận đường chân trời tưởng tượng.

Tác phẩm là sự giao thoa hai thái cực trong nghệ thuật Kusama: quả bí ngô cụ thể, hữu hạn và gần gũi; không gian gương trừu tượng và vô biên và khó nắm bắt.

Nghệ thuật, cơ thể và phản kháng

Nhìn Kusama chủ yếu qua những căn phòng gương ngày nay cũng dễ khiến người ta quên rằng bà từng là một nhân vật cấp tiến của giới avant-garde New York thập niên 1960.

Từ năm 1967, Kusama tổ chức các happening – những sự kiện kết hợp trình diễn, cơ thể, hội họa và không gian công cộng. Trong một số chương trình, bà vẽ chấm màu lên cơ thể người tham gia. Khi phong trào phản đối Chiến tranh Việt Nam lên cao, những hoạt động này được đưa ra đường phố và diễn ra tại những địa điểm mang tính biểu tượng như gần Sở Giao dịch Chứng khoán New York hay trụ sở Liên Hợp Quốc.

Những chấm tròn lúc này không chỉ là motif thẩm mỹ. Phủ cùng một hệ thống chấm lên những cơ thể khác nhau cũng là một cách tượng trưng để xóa đi những ranh giới về cá nhân, giới tính và địa vị.

Nghệ thuật của Kusama đi qua ranh giới của các trường phái và hình thức, từ hội họa trừu tượng, Tối giản, Pop Art, nghệ thuật nữ quyền, trình diễn, nghệ thuật ý niệm... mà không hoàn toàn thuộc về bất kỳ trường phái nào. Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York (MoMA) xem bà là một phần quan trọng của avant-garde New York từ cuối thập niên 1950 đến đầu thập niên 1970, đồng thời lưu ý rằng bà luôn tự nhìn nhận nghệ thuật của mình theo cách riêng (7).

Từ nghệ sĩ avant-garde đến hiện tượng đại chúng

Kusama trở về Nhật Bản năm 1973. Bên cạnh hội họa và nghệ thuật sắp đặt, bà viết tiểu thuyết và thơ, thực hiện những tác phẩm điêu khắc công cộng quy mô lớn. Từ năm 2009 đến 2021, bà sáng tác khoảng 900 bức trong series Linh hồn bất tử của tôi (My Eternal Soul); từ năm 2021 tiếp tục một series mới, Mỗi ngày tôi nguyện cầu cho tình yêu (Every Day I Pray for Love) (8). Bảo tàng mang tên Yayoi Kusama mở cửa tại Tokyo từ năm 2017.

Điều nghịch lý thú vị xuất hiện trong giai đoạn cuối sự nghiệp của bà là thứ nghệ thuật bắt đầu từ cảm giác bất an trước việc bản ngã bị thế giới nuốt chửng lại trở thành một trong những loại hình nghệ thuật được chụp ảnh nhiều nhất trong thời đại mạng xã hội.

Infinity Mirror Rooms của bà đặc biệt phù hợp với camera điện thoại với ánh sáng ngoạn mục, màu sắc mạnh và những phản chiếu vô tận tạo ra hình ảnh gần như không thể nhầm lẫn. Những người xem hứng thú tự chụp hình mình, được phản chiếu thành hàng chục, hàng trăm phiên bản. Rồi chính vì có quá nhiều "ta", không còn hình ảnh nào thực sự là trung tâm nữa.

Sự lạc lối của con người trong thời đại mạng xã hội, được phản chiếu trong tác phẩm của Kusama, có cội nguồn từ triết lý nghệ thuật về bản ngã tan biến mà bà theo đuổi từ những Infinity Nets đầu tiên cách đây gần bảy thập kỷ.

Một chấm nhỏ trong vũ trụ

Cuộc đời Kusama dừng lại với hơn bảy thập kỷ thể nghiệm gần như mọi phương tiện: từ màu nước, sơn dầu đến collage, điêu khắc mềm, trình diễn, phim, thời trang, tượng ngoài trời và những sắp đặt khổng lồ, với cấu trúc tư duy nhất quán một cách đáng kinh ngạc.

Một nét cọ được lặp lại thành mạng lưới. Một chấm tròn được nhân lên thành trường thị giác. Một vật thể được nhân lên thành không gian. Một căn phòng được gương nhân lên thành vũ trụ.

Và cuối cùng, con người bước vào đó để cảm nhận mình cũng là một phần tử trong hệ thống vô hạn ấy.

Những chấm tròn của Kusama có sức sống lâu hơn một phong cách trang trí, có lẽ vì ai cũng có thể thấy mối liên hệ thân thiết với chúng. Chúng ta đi trong cuộc đời vô hạn, thế giới vô hạn, tìm kiếm một nơi chốn mình thuộc về, một thân phận mình gắn bó, trả lời cho câu hỏi mình là ai.

Kusama cũng như mọi người, dành cả cuộc đời để trả lời câu hỏi ấy. Câu trả lời của bà có thể bắt đầu chỉ bằng một chấm tròn.

---