Các nhà khoa học cho rằng họ có thể đã truyền lại cho đời sau một số phương pháp chế biến thực phẩm riêng biệt.
Theo nhóm tác giả, lâu nay, chúng ta luôn cho rằng người Neanderthal chỉ mải lo chuyện sinh tồn mà không có cơ hội phát triển về mặt văn hóa. Song, vài năm trở lại đây, giới khoa học đã có cái nhìn khác về vấn đề này, khi ngày càng xuất hiện nhiều bằng chứng cho thấy nhóm người này có nền văn hóa bản địa riêng biệt.
Ví dụ, ở Levant – khu vực dọc theo bờ biển phía Đông Địa Trung Hải, tương ứng với Israel, Jordan, Lebanon, Syria và một số khu vực lân cận ngày nay – các nhà khảo cổ đã phát hiện người Neanderthal có các phương thức sản xuất công cụ khác nhau được tìm thấy ở nhiều địa điểm. Và hiện tại, một nhóm do các nhà khoa học từ Đại học Hebrew Jerusalem dẫn đầu đã phát hiện khía cạnh hành vi đặc thù trong các hoạt động quan trọng đối với sinh tồn như việc giết mổ động vật và ăn thịt. Họ lập luận rằng nếu người Neanderthal luôn tập trung vào vấn đề sinh tồn thì phương pháp giết mổ động vật hiệu quả nhất sẽ luôn xuất hiện trên cùng loài vật, nhưng kết quả từ nghiên cứu đã cho thấy nhiều điều khác.
Theo nghiên cứu sinh tiến sĩ Anaëlle Jallon tại Đại học Hebrew Jerusalem và là tác giả chính của bài báo đăng trên tạp chí Frontiers in Environmental Archaeology: "Mặc dù người Neanderthal tại hai địa điểm này có cùng các điều kiện sống tương tự nhau và phải đối mặt với những thách thức tương đương, nhưng họ dường như đã phát triển những chiến lược giết mổ riêng biệt, có khả năng chúng đã được truyền lại thông qua quá trình học tập xã hội và truyền thống văn hóa".
"Hai địa điểm này cho chúng ta một cơ hội độc đáo để tìm hiểu xem liệu các kỹ thuật giết mổ của người Neanderthal có được chuẩn hóa hay không" – tác giả Jallon giải thích. "Nếu các kỹ thuật giết mổ giữa hai nơi hoặc các thời kỳ khác nhau có sự khác biệt, điều này sẽ có nghĩa rằng các yếu tố như truyền thống văn hóa, sở thích nấu nướng hoặc tổ chức xã hội có sự ảnh hưởng tới cả những hoạt động duy trì cuộc sống như giết mổ".
Amud và Kebara rất gần nhau, chỉ cách 70 km mà thôi. Người Neanderthal cư trú ở cả hai bên hang động trong mùa đông từ 50.000 đến 60.000 năm trước, trong thời Trung kỳ Đá cũ. Họ để lại các ngôi mộ, công cụ bằng đá, lò bếp và thức ăn còn sót lại. Cả hai nhóm đều sử dụng các công cụ bằng đá lửa giống nhau và nguồn thức ăn dựa vào cùng con mồi – phần lớn là linh dương và hươu hoang. Tuy nhiên, vẫn có một số khác biệt nhỏ giữa hai nhóm. Người Neanderthal sống ở Kebara dường như săn bắt những con mồi lớn hơn so với những người ở Amud, và họ dường như cũng mang nhiều con mồi săn được về để xẻ thịt trong hang, thay vì thực hiện tại nơi hạ gục con mồi.
Ở Amud, 40% xương động vật bị thiêu rụi và đa phần bị vỡ vụn. Hiện tượng này có thể là do những hành động cố ý như nấu nướng hoặc ngẫu nhiên bị hủy hoại sau này. Tại Kebara, 9% phần xương bị đốt cháy, nhưng ít vỡ vụn hơn, và được cho là đã nấu chín. Các mảnh xương ở Amud dường như ít bị hư hại do động vật ăn thịt gây ra hơn những xương tìm thấy ở Kebara.
Để tìm hiểu điểm khác biệt giữa cách chế biến thực phẩm ở Kebara và Amud, các nhà khoa học đã chọn một mẫu gồm 344 các mảnh xương động vật có vết cắt từ các lớp cùng thời tại hai địa điểm, được phát hiện trong những năm 1990. Họ kiểm tra mẫu bằng mắt thường và kính hiển vi, ghi chép những đặc điểm khác biệt của vết cắt. Các kiểu hình vết cắt tương tự nhau có thể cho thấy không có điểm khác biệt trong hoạt động mổ xẻ, còn các kiểu hình khác nhau có thể chỉ ra những truyền thống văn hóa riêng biệt.
 |
Một mảnh xương tìm thấy ở hang Amud. Nguồn: Anaëlle Jallon |
Các vết cắt rất rõ ràng và còn nguyên vẹn, phần lớn không bị ảnh hưởng bởi sự hủy hoại sau này của động vật ăn thịt hoặc do xương bị khô. Hình dạng, góc độ và độ rộng bề mặt của những vết cắt này đều tương tự nhau, nhiều khả năng là do hai nhóm sử dụng bộ công cụ giống nhau. Tuy nhiên, các vết cắt tìm thấy ở Amud có mật độ dày đặc hơn và không có hình dạng rõ rệt bằng với các vết cắt ở Kebara.
Các nhà nghiên cứu xem xét một số lời giải thích khả thi đối với hiện tượng này. Có lẽ đây là do nhu cầu giết mổ các loại con mồi khác nhau hoặc các loại xương khác nhau – phần lớn những đoạn xương tìm thấy ở Amud là xương dài, ở Kebara thì không. Tuy nhiên, khi họ chỉ kiểm tra các khúc xương dài của những con vật móng guốc nhỏ tìm thấy ở cả hai nơi, thì những điểm khác biệt tương tự cũng xuất hiện trong dữ liệu. Khảo cổ học thực nghiệm cũng cho thấy kiểu hình này không thể là do người xẻ thịt có tay nghề kém hoặc là lóc xương quá kĩ để lấy được nhiều thịt nhất có thể. Lời giải thích hợp lý nhất đối với các kiểu vết cắt khác nhau là mỗi nhóm có cách mổ xẻ riêng.
Một cách giải thích khả thi là người Neandertha ở Amud đã xử lý thịt theo cách khác trước khi mổ xẻ: có thể là phơi khô hoặc để thịt phân hủy. Thịt đang phân hủy khó xử lý hơn, chính vì thế nên các vết cắt có cường độ mạnh hơn và không đều tăm tắp. Còn thịt phơi khô sẽ dai hơn và đòi hỏi phương pháp cắt xẻ khác nhau. Một khả năng thứ hai là số lượng người lãnh trách nhiệm giết mổ. Ví dụ, có thể mỗi người ở hang Amud tự cắt phần thịt của mình và vì thế tạo ra nhiều vết cắt khác nhau ở mọi nơi, trong khi ở Kebara chỉ một người được chỉ định mới đảm nhận công việc này.
Tuy nhiên, các nhà khoa học sẽ cần tiến hành nhiều nghiên cứu hơn để tìm hiểu xem khả năng trong số đó có tính khả thi.
"Có một số hạn chế mà chúng tôi cần cân nhắc" – nghiên cứu sinh tiến sĩ Jallon cho biết. "Các mảnh xương đôi khi quá nhỏ để cung cấp một bức tranh toàn cảnh về dấu vết mổ xẻ để lại trên xác con vật. Tuy chúng tôi đã nỗ lực khắc phục những sai lệch do tình trạng vỡ vụn xương gây ra, nhưng điều này sẽ hạn chế chúng tôi diễn giải được hoàn chỉnh dữ liệu. Các nghiên cứu trong tương lai, bao gồm công việc thử nghiệm và các phân tích so sánh, sẽ là những yếu tố quan trọng để giải quyết những vấn đề không chắc chắn. Và có thể một ngày nào đó chúng tôi có thể tái dựng lại cách thức nấu ăn của người Neanderthal".
Dù kết quả là gì, điều quan trọng mà ta cần lưu ý là những hành vi như vậy đã diễn ra liên tục qua nhiều giai đoạn định cư, trải dài trong hàng ngàn năm. Điều này cho thấy một số kỹ thuật xử lý thực phẩm đã được truyền dạy từ thế hệ này sang thế hệ khác, gợi ý về quá trình truyền tải văn hóa xảy ra bên trong các cộng đồng người Neanderthal trong thời gian dài.
Nguồn:
phys.org, iflscience.com, smithsonianmag.com
Bài đăng KH&PT số 1354 (số 30/2025)
Phương Anh tổng hợp