Trên tạp chí Journal of Personality and Social Psychology, nghiên cứu mới từ Trường Quản lý thuộc Đại học Bath đã tìm ra một yếu tố quan trọng: chỉ số IQ cao không chỉ giúp con người thông minh hơn, mà còn trang bị cho họ khả năng dự đoán thực tế và chính xác hơn, từ đó nâng cao đáng kể chất lượng cuộc sống.
Các nhà nghiên cứu sử dụng một phương pháp tiếp cận sáng tạo là phân tích ngẫu nhiên Mendel, tận dụng các biến thể di truyền để thiết lập mối quan hệ nhân quả thay vì tương quan. Kỹ thuật này cho thấy mối liên hệ giữa độ chính xác của dự báo và IQ bắt nguồn từ những khác biệt thực sự về nhận thức, không chỉ là giáo dục hay lợi thế xã hội.
"IQ vốn là yếu tố thường được dùng để dự đoán tình trạng sức khỏe, mức độ giàu có, thu nhập, tình trạng nghề nghiệp và trình độ học vấn. Và nghiên cứu này làm sáng tỏ một kênh khả thi cho thấy người có chỉ số IQ thấp có kết quả kém hơn ở tất cả phương diện này" – theo Giáo sư Kinh tế và Khoa học Hành vi Chris Dawson tại Đại học Bath.
Họ phát hiện những người có chỉ số IQ cao có độ dự đoán chính xác cao hơn 16% so với nhóm có IQ thấp. Những người có chỉ số IQ thấp nhất (chiếm 2,5% dân số) thường đưa ra dự đoán có độ chính xác kém gấp hai lần so với những người có IQ cao nhất (chiếm 2,5% dân số).
Khoảng cách đánh giá xác suất
Nhóm nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ một mẫu đại diện toàn quốc gồm những người trên 50 tuổi ở Anh (Nghiên cứu dọc về lão hóa của Anh ELSA). 3.946 người tham gia sẽ dự đoán tuổi thọ của chính họ. Sau đó, nhóm nghiên cứu sẽ so sánh các ước tính này với xác suất lấy từ bảng tuổi thọ của Văn phòng Thống kê Quốc gia (một công cụ nhân khẩu học được sử dụng để phân tích tỷ lệ tử vong và tính tuổi thọ ở nhiều độ tuổi khác nhau). Nghiên cứu kiểm soát những điểm khác biệt về lối sống, tình trạng sức khỏe và tuổi thọ di truyền.
Tiếp theo, người tham gia sẽ thực hiện một loạt các bài kiểm tra nhận thức bao gồm khả năng nhớ lại, câu đố số học, độ trôi chảy khi nói và gọi tên đồ vật. Các nhà nghiên cứu sẽ phân tích điểm số và xây dựng một điểm số IQ chung, được gọi là chỉ số IQ biểu hiện.
Bên cạnh đó, yếu tố di truyền cũng được đưa vào phân tích thông qua điểm số đa gene - một thước đo phản ánh khuynh hướng di truyền của một người về trí thông minh hoặc thành tích học tập. Điểm số IQ và trình độ học vấn đều giúp làm sáng tỏ mức độ chính xác của quyết định có thể liên quan đến DNA. Kết quả cho thấy những người có điểm số đa gene cao hơn về IQ phạm phải ít sai lầm hơn khi dự đoán. Điều này cũng đúng, dù ở mức độ thấp hơn, với những người có điểm số cao hơn về trình độ học vấn.
"Việc đánh giá một cách chính xác xác suất chuyện tốt và xấu xảy ra với chúng ta là yếu tố cốt lõi để đưa ra quyết định đúng đắn", GS. Dawson cho biết. "Hầu hết mọi quyết định mà chúng ta đưa ra, dù là khởi nghiệp, đầu tư, sang đường, chọn hẹn hò với ai, tất cả đều cần các đánh giá xác suất".
Những cá nhân thông minh hơn thường có niềm tin chính xác hơn về các sự kiện bất định xảy ra trong tương lai. Nói cách khác, họ giỏi đánh giá xác suất hơn. Còn những người có chỉ số IQ thấp hơn sẽ có nhiều sai lầm khi dự đoán hơn, xét theo sự chênh lệch giữa xác suất ước tính và khả năng xảy ra trên thực tế.
 |
Chỉ số IQ cao không chỉ giúp con người thông minh hơn, mà còn trang bị cho họ khả năng dự đoán thực tế và chính xác hơn, từ đó nâng cao đáng kể chất lượng cuộc sống. |
IQ thấp làm tăng tính không nhất quán
Không chỉ dự đoán chính xác hơn, những người thông minh hơn còn cho thấy họ ít dao động trong các dự đoán lặp lại. Ngược lại, những người có chỉ số IQ thấp lại thiếu nhất quán và đưa ra nhiều dự đoán khác nhau cho cùng một câu hỏi khi được hỏi nhiều lần, bên cạnh việc mắc phải những lỗi mang tính hệ thống.
Sai lầm khi dự đoán xuất phát từ hai nguồn chính: định kiến và độ nhiễu. Định kiến liên quan tới phán đoán sai lầm liên tục. Độ nhiễu là những câu trả lời thiếu nhất quán của một người theo thời gian. Trong quá trình ra quyết định, độ nhiễu có thể gây tổn thất ngang với định kiến có hệ thống, vì nó dẫn đến những sai lệch khó lường và hỗn loạn so với các lựa chọn đúng đắn. Phát hiện này phù hợp với các nghiên cứu tâm lý học gần đây, cho thấy sai sót ngẫu nhiên cũng đáng được quan tâm không kém gì các định kiến có hệ thống.
Thật không may, những cá nhân có chỉ số IQ thấp thể hiện kém ở cả hai phương diện này. Dữ liệu cho thấy độ lệch tiêu chuẩn trung bình trong các phán đoán lặp lại của họ cao hơn đáng kể (19,46 điểm phần trăm so với 12,08 điểm phần trăm ở nhóm IQ cao).
Các tác giả cũng phát hiện thấy một số đặc điểm di truyền liên quan tới trí thông minh và giáo dục cũng gắn liền với các dự đoán chính xác hơn, cho thấy khả năng nhận thức thấp thường góp phần hình thành những đánh giá mang nhiều màu sắc định kiến hơn. Ước tính khả năng xảy ra là khía cạnh quan trọng nhất trong quá trình ra quyết định và người nào gặp khó khăn trong việc này sẽ gặp bất lợi rõ rệt.
Các dự đoán về tương lai định hình cách các hộ gia đình đưa ra quyết định quan trọng – như là nên tiết kiệm bao nhiêu tiền, khi nào thì nghỉ hưu, hoặc là có nên đầu tư hay không. Những kỳ vọng sai lệch có thể dẫn khổ chủ tới các quyết định tài chính tồi tệ và làm giảm phúc lợi kinh tế, điều này có thể gây ảnh hưởng tiêu cực tới tăng trưởng của quốc gia.
Ngay cả người thông minh cũng mắc sai lầm. Tuy nhiên, họ có xu hướng dựa nhiều hơn vào lối tư duy logic chậm rãi. Còn những người có chỉ số IQ thấp hơn thường dùng các lối tắt tinh thần hoặc phản ứng theo cảm xúc.
Các yếu tố môi trường cũng có thể làm thay đổi các dự đoán. Chẳng hạn, thời tiết xấu có thể ảnh hưởng tới cách mọi người đánh giá những rủi ro không liên quan. Điều này sẽ gây nhiễu, làm tổn hại đến chất lượng của quyết định.
Hướng đi nào giúp cải thiện tình hình?
Những phát hiện từ nghiên cứu đã mở ra những con đường mới để hiểu khả năng nhận thức ảnh hưởng thế nào tới quỹ đạo cuộc đời. Chúng ta thấy rõ rằng kỹ năng đánh giá xác suất không chỉ mang lại lợi ích trên diện rộng đối với cá nhân mà còn tác động tích cực đến sự phát triển của cả xã hội. Điều này đặt ra một câu hỏi quan trọng: làm thế nào để trang bị cho mỗi cá nhân những công cụ tốt nhất để đưa ra quyết định sáng suốt hơn, bất kể chỉ số IQ ban đầu của họ là bao nhiêu?
Giáo sư Dawson đề xuất cách khắc phục là làm cho thông tin trở nên dễ hiểu hơn. Việc nêu rõ ràng các ước tính xác suất liên quan đến thông tin, chẳng hạn như sức khỏe và tài chính, thay vì dựa vào tính toán của mỗi cá nhân, có thể giúp những người dễ mắc lỗi dự báo đưa ra những quyết định chính xác hơn và sáng suốt hơn. Điều này có thể bao gồm các nhãn dán rõ ràng hơn, các công cụ tài chính đơn giản hóa hay các thông điệp về sức khỏe được cá nhân hóa.
Tuy nhiên, ta cần hiểu rằng có nhiều dữ kiện hơn không nhất định giúp chúng ta đưa ra các dự đoán thông minh hơn. Chúng ta còn cần suy nghĩ rõ ràng hơn và hành động khôn ngoan trong những tình huống không chắc chắn.
Nguồn:
phys.org, earth.com, scienceblog.com
Bài đăng KH&PT số 1351 (số 27/2025)
Phương Anh tổng hợp