Trong đời sống giáo dục, hai cụm từ "giỏi giảng" và "giỏi dạy" thường được dùng lẫn lộn như thể chúng đồng nghĩa. Nhưng thực ra, đó là hai khái niệm khác nhau, thậm chí có thể đối lập nhau trong những tình huống quan trọng.
Phân biệt hai khái niệm này không chỉ là chuyện ngôn từ, mà là vấn đề cốt lõi của triết lý giáo dục. "Giỏi giảng" phản ánh trình độ hiểu biết kiến thức chuyên môn và năng lực biểu đạt của thầy; còn "giỏi dạy" cho thấy hiệu quả sư phạm - khả năng làm cho trò tiếp thu và thấu hiểu tri thức.
Một bên đo bằng cái thầy có; một bên đo bằng cái trò nhận được. Và một bài giảng, xét đến cùng, không phải để phô bày sự uyên bác của thầy, mà giá trị của nó được quyết định bởi những gì ở lại với người học.
"Giỏi giảng" thường được hiểu là khả năng trình bày bài giảng mạch lạc, trơn tru; người thầy làm chủ tri thức, diễn đạt lưu loát, dẫn dắt khiến người học không kịp nghi ngờ. Ở đó, quy trình dạy được sắp xếp như một kịch bản hoàn hảo, người học đi theo và cảm thấy mọi thứ "rõ ràng", "dễ hiểu". Không thể phủ nhận, đó là một năng lực đáng quý. Một bài giảng như vậy đem lại sự nể phục, tạo niềm tin, và thường khiến người học có cảm giác mình đã nắm được vấn đề.
"Giỏi dạy" không khởi đi từ bài giảng, mà bắt đầu từ người học. Ảnh minh họa: Pexel
Nhưng nguy cơ nằm chính ở chỗ đó. Người nghe cảm giác tưởng như đã hiểu, trong khi thực chất chỉ là thu nhận cái cấu trúc đã được dàn dựng sẵn. Họ đi theo logic của người thầy nhưng không tự dựng được logic của mình. Họ nhớ được quy trình nhưng không tự triển khai được trong hoàn cảnh khác. "Giỏi giảng", nếu dừng lại ở đó, có thể tạo ra những người học chỉ hiểu trong lớp, và mất phương hướng khi gặp tình huống mới.
Ngược lại, tư duy của "giỏi dạy" không khởi đi từ bài giảng, mà bắt đầu từ người học. Người thầy "giỏi dạy" không chỉ quan tâm mình nói gì, mà quan tâm người học đang nghĩ gì, hiểu đến đâu, vướng ở đâu. Họ không vội khép lại vấn đề, mà chấp nhận để học sinh đi qua những nghi hoặc, thậm chí cả những hiểu sai. Họ không chỉ biết gieo cảm giác đã hiểu, mà còn biết cách phá vỡ ảo giác ấy đúng lúc.
Một lớp học của người "giỏi dạy" thường không quá "đẹp" theo nghĩa hình thức. Có thể có sự vấp váp, có những câu trả lời chưa trọn vẹn, thậm chí có cả những tranh luận còn chưa được phân định đúng sai. Chính trong những khoảnh khắc ấy, tư duy được hình thành.
Người học không chỉ tiếp nhận tri thức, mà tham gia vào quá trình tạo ra tri thức. Cái hiểu đạt được có thể đến chậm hơn, nhưng bền vững hơn, và quan trọng hơn, đó là cái hiểu của chính họ.
Điểm khác biệt then chốt nằm ở chỗ:
"Giỏi giảng" dễ tạo ra ảo giác hiểu.
"Giỏi dạy" buộc người học phải tự hiểu một cách thực chất.
Điều đó không có nghĩa hai phẩm chất này loại trừ nhau. Một người thầy lý tưởng cần cả hai: đủ "giỏi giảng" để làm sáng tỏ vấn đề, và đủ "giỏi dạy" để không đánh lạc người học bằng chính sự sáng sủa ấy. Họ biết khi nào cần trình bày trọn vẹn để định hướng, và khi nào cần dừng lại, đặt câu hỏi, hoặc tạo tình huống để người học tự lần tìm.
Có thể nói, "giỏi giảng" là năng lực nắm giữ tri thức của người dạy; còn "giỏi dạy" là năng lực truyền thụ của người dạy đối với người học. Một bên hướng vào nội dung thể hiện của người dạy, một bên hướng vào quá trình nhận thức của người học. Nếu chỉ có cái trước, tri thức có thể đẹp mà xa lạ; nếu có thêm cái sau, tri thức mới thực sự sống trong người học.
Trong thực tế giáo dục hiện nay, khi việc đánh giá thường nghiêng về hình thức trình bày, về "tiết dạy mẫu", về sự trơn tru và hoàn hảo, nguy cơ đề cao "giỏi giảng" mà xem nhẹ "giỏi dạy" là hiện hữu. Nhưng về lâu dài, "giỏi dạy" mới là thước đo thực chất: người học có thể tự đứng vững hay không, có thể tiếp tục học mà không cần người dẫn dắt hay không.
Sau cùng, nếu "giỏi giảng" là làm cho bài giảng tạo cảm giác dễ hiểu, thì "giỏi dạy" là làm cho việc hiểu trở thành năng lực của người học. Một nền giáo dục không thể chỉ dừng ở việc giúp người học hiểu trong lớp, mà phải tạo ra những con người có khả năng tự học, tự hiểu và tự vượt qua cái chưa hiểu của mình - ngay cả khi không còn thầy.