Ra đời từ năm 1959, Kẻ móc túi (Pickpocket) của Robert Bresson được tạp chí điện ảnh Les Cahiers du Cinema ca ngợi là bộ phim Pháp xuất sắc nhất thời hậu chiến. Đã có nhiều mỹ từ dành cho Bresson, cũng đã có nhiều mỹ từ dành cho bản thân bộ phim, nhưng sau gần 70 năm kể từ khi Pickpocket ra đời, xem lại bộ phim trong khuôn khổ Liên hoan phim Châu Âu 2026 tại Việt Nam, với nhiều tác phẩm kinh điển do đạo diễn Trần Anh Hùng tuyển chọn, ta có thể thấy thêm điều gì?
Khi Bresson viết nháp kịch bản Pickpocket, ông chưa hề để ý về sự tương đồng của nó với Tội ác và hình phạt của Dostoevsky - cùng là câu chuyện về một chàng thanh niên trí thức sa vào tội lỗi. Raskolnikov phạm phải tội ác man rợ hơn - vung rìu giết chết một bà lão, giết luôn cô em gái của bà. Tội của Michel trong Pickpocket nhỏ hơn - tội trộm cắp - nhưng lặp đi lặp lại không ngừng, như một chứng nghiện. Mức độ khác nhau, nhưng bản chất tinh thần dường như là một, cả hai đều đến từ sự kiêu ngạo, rằng mình đứng trên đồng loại, đứng trên đạo đức và luật pháp, không gì đủ thẩm quyền phán xét mình. Có thể mượn một câu của Goethe ở đây: "Trong một việc làm tệ, bạn có thể thấy bóng dáng của tất cả những việc làm tệ khác." [1]
Trong một phân cảnh nổi tiếng của Pickpocket, cô hàng xóm Jeanne yêu thầm Michel chất vấn anh về đức tin. Anh đáp: "Anh đã từng tin vào Chúa chứ, tin trong ba phút." Sự hoài nghi hệt như Raskolnikov, khi thì đáp "tôi tin", khi thì nói, "nhưng có lẽ, chẳng có Chúa đâu."
Pickpocket cũng có một nàng Sonia thánh thiện, chính là cô hàng xóm Jeanne, yêu Michel vô điều kiện.
Pickpocket cũng có một bà già nạn nhân, chính là mẹ của Michel, một phụ nữ bệnh tật, già nua, bao dung, luôn cố kéo con về nẻo ngay, nhưng chết ở giữa phim. Michel từng ăn trộm tiền của bà, bà đi trình lên cảnh sát; khi nhận ra chính con mình lấy, bà âm thầm rút đơn kiện. Phim cũng có một nàng Sonia thánh thiện, chính là cô hàng xóm Jeanne, yêu Michel vô điều kiện, một tình yêu cảm hóa anh khi anh đã xuống đáy cùng.
Nghĩa là motif câu chuyện của Pickpocket đã có trong văn học. Vậy điện ảnh mang đến thêm điều gì cho cùng một câu chuyện mà Dostoevsky đã kể, và kể quá hay?
Bresson là người đặt ra các định nghĩa mới cho cinematography (thuật điện ảnh) như một thứ điện ảnh thuần khiết, tách biệt với cinema, thứ mà với ông là sân khấu được ghi hình. Trong cuốn Notes sur le cinématographe (Ghi chép về thuật điện ảnh, 1975), ông viết: "Chân lý của thuật quay phim không thể là chân lý của sân khấu, chân lý của tiểu thuyết hay chân lý của hội họa. (Những gì nhà quay phim bắt được bằng công cụ của mình không thể là những thứ sân khấu, tiểu thuyết hay hội họa bắt được bằng công cụ của chúng)." Hay là, điện ảnh phải có một ngôn ngữ riêng, tự trị.
Raskolnikov có thể xuất bản một bài báo dài miên man để phân chia con người thành hai loại, loại tầm thường và loại ưu việt, và những kẻ kiệt xuất được quyền vượt lên những giới hạn của đạo đức để tiến đến những ý tưởng khai phá. Nhưng Michel không thể làm vậy, trong giới hạn của điện ảnh. Không thể có những độc thoại phức tạp về chiều sâu nội tại, điện ảnh phải tìm một vật liệu khác để biểu hiện những suy tư.
Khi Michel và đồng bọn ăn cắp, máy quay thường chỉ nhìn vào đôi tay của họ.
Vật liệu của Bresson trước hết là những cú máy cận cảnh vào tội lỗi khi nó xảy ra. Khi Michel và đồng bọn ăn cắp, ta thấy máy quay thường chỉ nhìn vào đôi tay của họ. Chỉ có đôi tay, không có toàn bộ cơ thể, cứ như đôi tay là một bộ phận tự trị, đôi tay có ý chí riêng, cũng như con người là một phần trong vũ trụ Chúa tạo ra nhưng lại được trao ý chí tự do. Đôi tay len, lách, mò, trượt, luồn, chui, dò, lướt, trườn, lấy, đút... Hàng loạt hành động cho đôi tay, không bị cảm xúc xáo trộn, như một vở múa, "một vở ballet trộm cắp" nói như Jean Cocteau [2]. Một trong những diễn viên tham gia phim là Henri Kassagi (vai tên đồng phạm thứ nhất), thời điểm ấy đang hành nghề móc túi chuyên nghiệp ở Pháp, sau đó vì quá nổi tiếng nên mới phải bỏ nghề, chuyển sang ngành biểu diễn.
Pickpocket cũng có rất nhiều cú lia máy (tracking shots), điều hiếm thấy ở Bresson, người thường không cho máy quay di động theo nhân vật. Nhưng ngay từ những cảnh đầu tiên, khi nhân vật Michel mới xuất hiện, ta đã thấy máy quay đi theo anh vào trong trường đua ngựa, tới khi anh dừng lại trước một người phụ nữ đội mũ rộng vành sẽ trở thành nạn nhân của vụ móc túi. Đó là một cú máy mang phong vị điện ảnh truyền thống, nghĩa là có tính dàn dựng nhất định, đi ngược với chủ nghĩa tự nhiên thường thấy trong phim ông. Nó đối lập với cú máy ở đoạn kết, khi Michel đã xộ khám, đứng sau những chấn song.
Cảnh Michel đứng sau chấn song khi xộ khám.
Ta sẽ thấy ở đây sự tương phản với tiểu thuyết của Dostoevsky: khi mới xuất hiện, Raskolnikov xuất hiện trong căn nhà trọ chật chội; đến vĩ thanh, khi chịu án tù lao dịch, y lại ngồi bên bờ sông mênh mông, nhìn sang phía bờ bên kia, có những túp lều du mục, có tiếng hát vọng lại. Raskolnikov đi từ không gian kín sang không gian mở, Michel thì ngược lại, mặc dù họ cùng đi trên một hành trình sa ngã rồi được cứu rỗi. Nhưng bằng những vật liệu khác, điện ảnh đã kể hành trình ấy theo cách khác.
Nhân vật Michel của Bresson cũng không có những cơn sốt mê man như nhân vật của Dostoevsky. Ngược lại, ta thường thấy biểu cảm lạnh tanh trên mặt Michel, như đúng lý thuyết về modèles - người mẫu mà Bresson đề ra, trong đó diễn viên điện ảnh được ông gọi là người mẫu, họ phải rũ bỏ mọi yếu tố diễn để mọi phản xạ, hành động đều trở nên tự động.
Có lẽ, vì văn chương không cho ta nhìn sự kiện bằng mắt, những độc thoại dữ dội, cuồn cuộn của Raskolnikov giúp bù đắp tính chất tường thuật gián tiếp của văn chương. Ngược lại, qua điện ảnh, mọi thứ đều hiện hữu rõ ràng, nên chính sự phẳng lặng trên gương mặt Michel, sự đơn điệu trong những câu thoại không nhấn nhá của anh, lại tạo nên sự cân bằng, giữ lấy sự bí ẩn của câu chuyện.
Nói riêng trong bối cảnh Việt Nam, những năm gần đây có rất nhiều tranh luận về chất điện ảnh của một bộ phim.
Thoại nhiều có phải là phi điện ảnh không? Tell, don’t show (kể lể suông) có phải là phi điện ảnh không? Và thế nào mới là giàu chất điện ảnh? Phải chăng diễn bằng ánh mắt mới là điện ảnh, còn gào thét khoa chân múa tay không phải là điện ảnh? Phải chăng điện ảnh là phải tiết chế lời thoại? Cá nhân tôi cho rằng rất khó trả lời những câu hỏi chưng hửng như thế mà không đưa ra một bối cảnh nào.
Điện ảnh của Bresson đương nhiên là điện ảnh rồi, lý thuyết ông đề ra chắc chắn tạo nên một trường phái riêng trong điện ảnh. Nhưng Ingmar Bergman, một bậc thầy làm phim khác, trong một cuộc phỏng vấn, từng nói rằng: "Tôi là một người hâm mộ điên cuồng của Bresson, nhưng đồng thời tôi cũng thấy phim ông tẻ nhạt không chịu nổi." [3] Bergman chịu ảnh hưởng từ truyền thống sân khấu Thụy Điển, có triết lý điện ảnh không giống với Bresson, chẳng hạn, ông coi gương mặt là một chiến trường, và thích ghi lại cảm xúc bùng nổ trên gương mặt con người.
Thế nào là điện ảnh? Cũng như thế nào là văn chương? Thế nào là nghệ thuật? Những câu hỏi như vậy được đặt ra hẳn không phải để đi tìm một câu trả lời đóng khung, đông cứng. Chỉ cái gì đã chết thì mới đông cứng. Bản thân điện ảnh, văn chương, nghệ thuật lớn hơn bất cứ người thực hành nào, dù người ấy vĩ đại tới đâu, có lẽ Bresson cũng sẽ đồng ý với điều đó. Những câu hỏi này quan trọng bởi chúng chưa có lời đáp xác quyết nào cả. Người ta vẫn sẽ đi tìm, trăn trở với việc tìm, có lẽ chính sự trăn trở ấy là nghệ thuật.
Chú thích:
[1] Phỏng theo Goethe trong tiểu thuyết Wilhelm Meister's Journeyman Years (Những năm phiêu du của Wilhelm Meister, 1821).
[2] Robert Bresson: Secret Laws of the Cinematograph. The Cinematheque. https://thecinematheque.ca/films/2025/pickpocket
[3] Stig Björkman, Torsten Manns, and Jonas Sima. Bergman on Bergman: interviews with Ingmar Bergman