Các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ lụt, giông tố và hạn hán trong nhiều thập kỷ qua liên tục là mối đe dọa với sản xuất kinh tế, đặc biệt là những người sản xuất nông nghiệp. Chia ruộng thành nhiều thửa nhỏ - hay phân mảnh ruộng đất - cũng là một phương án khi giúp đa dạng hóa cây trồng và phân tán rủi ro thời tiết, bên cạnh những giải pháp như sử dụng bảo hiểm thời tiết, đa dạng hóa cây trồng.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Kim Lan (Đại học Thương Mại Otaru, Nhật Bản) đã thực hiện khảo sát để làm rõ liệu phân mảnh ruộng đất có làm giảm tác động của cú sốc thời tiết trong bối cảnh tại Việt Nam hay không. Kết quả nghiên cứu đã được đăng tải trên tạp chí Land Use Policy (Q1 SCImago).
Cú sốc thời tiết được xác định bằng độ lệch lượng mưa (mưa ít hơn hoặc mưa nhiều hơn) so với bình thường tại các xã hằng năm. Độ lệch trung bình là 0,96 và độ lệch lớn nhất là 4,43. Lượng mưa nhiều hơn hay ít đi trong năm được tính bằng cách nhân độ lệch chuẩn với lượng trung bình hằng năm.
Nghiên cứu thực hiện khảo sát với 2.800 hộ gia đình với dữ liệu trích từ Điều tra Tiếp cận Nguồn lực Hộ gia đình Việt Nam (VARHS) từ năm 2008 đến 2018. VARHS là một phần của dự án UN- WIDER, phối hợp thực hiện bởi Viện nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM), Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Bộ LĐ,TB&XH và Đại học Copenhagen (Đan Mạch) thực hiện hai năm một lần nhằm khảo sát quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế-xã hội, khả năng tiếp cận đất đai, tín dụng, dịch vụ công... của các hộ gia đình Việt Nam. Đáng chú ý, chưa đến 0,1% số hộ có bảo hiểm nông nghiệp, do đó, hầu hết các hộ đều phải tự đối phó với các rủi ro nông nghiệp, bao gồm cả các cú sốc thời tiết.
Dữ liệu về lượng mưa được lấy từ bộ dữ liệu NASA POWER do NASA công bố, và được gắn với dữ liệu hộ gia đình theo theo tọa độ xã.
 |
Phân mảnh ruộng đấtcó thể làm giảm thiệt hại từ cú sốc thời tiết. Ảnh minh hoạ: istock
Kết quả cho thấy, hơn 80% hộ gia đình được khảo sát là nông hộ nhỏ, sở hữu tổng số đất dưới 1ha nhưng lại quản lý nhiều thửa ruộng. Trung bình, mỗi gia đình canh tác (có thể sở hữu hoặc thuê để canh tác) trên 4 thửa đất, nhiều nhất là 23 thửa. Nhóm nghiên cứu sử dụng chỉ số Simpson - phép đo mức độ phân mảnh đất canh tác của một hộ gia đình. Chỉ số này dao động từ 0 đến 1, giá trị càng gần 1 thể hiện đất càng phân mảnh nhiều. Chỉ số Simpson tính toán được trong nghiên cứu là 0,48, thể hiện mức phân mảnh vừa phải.
Các phân tích sâu hơn cho thấy, nếu không có lượng mưa bất thường, mỗi thửa đất bổ sung sẽ làm tổng năng suất tổng thể của hộ gia đìnhgiảm khoảng 26% bởi các lý do như làm tốn thêm thời gian, công sức di chuyển, khó triển khai các công nghệ, chẳng hạn hệ thống tưới tiêu tập trung... Nếu chiếu theo hệ số Simpson, mỗi 0,1 giá trị tăng lên của hệ số này có tác động làm giảm năng suất 29%. Tác động của cú sốc thời tiết đến năng suất được thể hiện rõ nét ở các hộ không có đất phân mảnh. Khi đó, mỗi khi cú sốc thời tiết tăng 1 đơn vị, năng suất sẽ giảm khoảng 18% đến 29%.
Mặt khác, phân mảnh sẽ giúp làm giảm thiểu thiệt hại từ các cú sốc lượng mưa. Mỗi thửa ruộng tăng lên sẽ làm giảm từ 3,0% đến 3,8% tổng thiệt hại của hộ gia đình. Mỗi 0,1 giá trị tăng lên trong chỉ số Simpson sẽ giúp giảm thiệt hại 4,2 đến 5,3%. Những con số này cho thấy phân mảnh ruộng đất có thể bù đắp đáng kể rủi ro thời tiết mà các nông hộ đối mặt. Tác giả lý giải là do khi sở hữu nhiều thửa ruộng, nông hộ sẽ trồng nhiều loại nông sản khác nhau có độ nhạy cảm với thời tiết khác nhau. Do đó, khi có cú sốc thời tiết, các nông sản này sẽ có mức thiệt hại khác nhau, từ đó có thể làm giảm bớt tổn thất chung.
Nguồn:
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0264837725002595
Diễm Quỳnh