Giáo dục là một trong những lĩnh vực có khả năng hưởng lợi nhiều nhất từ trí tuệ nhân tạo (AI), nhưng việc đào tạo về AI cho cả giáo viên và học sinh đều chưa được bao phủ rộng rãi trên toàn quốc.
Theo một khảo sát do Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam thực hiện trên 11.000 học sinh THCS Việt Nam cuối năm 2023, 87% học sinh đã biết về AI, và một tỷ lệ gần như tương đương đánh giá AI có thể hỗ trợ hiệu quả việc học tập. Tuy nhiên, các em cũng cho biết đang gặp ba khó khăn chính khi sử dụng AI: thiếu kiến thức và kỹ năng với AI, thiếu trang thiết bị, và thiếu hướng dẫn từ giáo viên - được xác định là trở ngại lớn nhất.
Một khảo sát khác, cũng do Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam thực hiện, trên khoảng 35.000 giáo viên trong năm 2024 cho thấy có tới 76% giáo viên đã từng sử dụng AI trong dạy học. Tuy nhiên, 60% giáo viên phải tự học, tự tìm hiểu về AI chứ chưa được tham gia các lớp tập huấn chính thức do ngành giáo dục hay nhà trường tổ chức.
Kết quả từ hai khảo sát trên chỉ ra rằng "cần phải có một chương trình đào tạo AI cho học sinh và giáo viên càng sớm càng tốt, theo một cách hệ thống, đầy đủ thông tin để chúng ta có thể sử dụng AI đúng cách, an toàn, hiệu quả và hỗ trợ cho việc dạy và học", GS.TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, phát biểu tại Hội thảo AI Summit for All trong khuôn khổ sự kiện STEAMese Festival 2025 ngày 19/10. Ông nhấn mạnh, những chương trình này phải được xây dựng theo tiếp cận chung của chương trình giáo dục phổ thông 2018 cũng như dựa trên Khung năng lực AI cho học sinh và giáo viên do UNESCO xây dựng.
Trong đó, Khung năng lực AI cho học sinh phổ thông bao gồm bốn khía cạnh: lấy con người làm trung tâm, đạo đức của AI, nền tảng và kỹ thuật của AI, và hệ thống AI. Từ đó, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam đã đề xuất xây dựng khung chương trình giáo dục AI cho học sinh với ba cấp độ. Cấp độ thứ nhất đặt mục tiêu giúp học sinh tiểu học làm quen và vui chơi với công nghệ, cũng như cung cấp những kiến thức tổng quan và dễ hiểu về AI là gì, ý nghĩa của AI và những ứng dụng đơn giản của AI. Cấp độ thứ hai là cấp độ nền tảng về AI, mang tính chất bắt buộc với tất cả mọi học sinh. Cấp độ thứ ba là cấp độ kiến tạo, cho phép học sinh phổ thông lựa chọn học về AI theo nhu cầu. "Ví dụ, học sinh có thiên hướng về công nghệ thông tin thì sẽ học về lập trình, làm sản phẩm AI. Những học sinh học về lĩnh vực tài chính, kinh tế hay xã hội thì sẽ học sâu về sử dụng AI cho các lĩnh vực đó hoặc những tác động của AI đến những vấn đề mà các em quan tâm", GS.TS Lê Anh Vinh giải thích.
Khung chương trình giáo dục AI này đã được Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam triển khai thí điểm cho toàn bộ học sinh của Trường Tiểu học, THCS và THPT Thực nghiệm Khoa học Giáo dục (Hà Nội), với thời lượng 16 tiết/năm. Tài nguyên học liệu bao gồm kế hoạch giảng dạy, tài liệu đi kèm, chương trình do các chuyên gia xây dựng, và việc giảng dạy hoàn toàn do giáo viên của trường đảm nhiệm.
Việc đào tạo AI cho giáo viên cũng đã được một số địa phương và cơ sở giáo dục triển khai, trong đó nổi bật là Chiến dịch "Điện Biên Phủ - Hành trình phủ AI" do Sở GD&ĐT và Sở KH&CN tỉnh Điện Biên phối hợp với tổ chức STEAM for Vietnam và Đại học Bách khoa Hà Nội thực hiện từ tháng 3/2024.
Chương trình tập huấn dành cho 100% cán bộ quản lý, giáo viên ngành GD&ĐT và là tiền đề để tập huấn AI cho tất cả cán bộ công chức, viên chức của tỉnh. Sau giai đoạn triển khai đầu tiên, 102 giáo viên cốt cán đã được tập huấn chuyên sâu trực tiếp, hơn 1.000 cán bộ quản lý giáo dục được tập huấn về ứng dụng AI trong quản trị trường học, và hơn 15.000 giáo viên được phổ cập kỹ năng ứng dụng AI qua hệ thống học tập trực tuyến. Song song với đó, nhiều ứng dụng AI thiết thực đã được tỉnh Điện Biên đưa vào sử dụng như bài giảng số tương tác, ứng dụng hỗ trợ học sinh dân tộc thiểu số trau dồi tiếng Việt hay công cụ kiểm tra đánh giá bằng trợ lý học tập số dành cho học sinh. "Đây là tín hiệu tích cực cho thấy giáo viên tỉnh Điện Biên không chỉ học về AI mà đã bước đầu làm chủ và ứng dụng AI trong công việc", ông Nguyễn Tuấn Anh, Trưởng phòng Quản lý chất lượng, Sở GD&ĐT tỉnh Điện Biên, cho hay. "Có thể nói, Điện Biên là tỉnh đầu tiên trên cả nước triển khai tập huấn AI cho 100% cán bộ giáo viên trong toàn ngành, từ cấp mầm non đến THPT."
 |
TS. Trần Việt Hùng - nhà sáng lập và CEO STEAM for Vietnam giới thiệu các tính năng của công cụ OctoAI tại STEAMese Festival 2025. Ảnh: BTC |
Từ những thành công của Chiến dịch "Điện Biên Phủ - Hành trình phủ AI", tổ chức STEAM for Vietnam mở rộng đào tạo AI cho hơn 100.000 giáo viên khác trong mùa hè vừa qua. Con số này tuy rất ấn tượng, nhưng nếu so với số lượng khoảng 2 triệu giáo viên trên khắp cả nước thì còn cực kỳ khiêm tốn, TS. Trần Việt Hùng - nhà sáng lập và CEO STEAM for Vietnam - thừa nhận. "Nếu cứ theo cách cũ thì chúng ta sẽ mất 20 năm, mà AI thì đang thay đổi từng tuần", ông lưu ý. "Với một thách thức như thế này, chắc chắn mình không thể dùng các giải pháp truyền thống. Phải có cái gì đó đột phá, phi truyền thống mới có thể làm được."
Giải pháp đột phá được STEAM for Vietnam ấp ủ là dự án "OctoAI: Giáo viên thời đại AI mới", do các đối tác Meta, Vietnet-ICT và HOCMAI cùng triển khai. Được xây dựng như một "gia sư 24/7 về AI", OctoAI giúp giáo viên tìm hiểu và trang bị kỹ năng AI theo nhịp học chủ động, thông qua thực hành, sẵn sàng áp dụng trên lớp, góp phần hiện thực hóa chiến lược dùng AI để phổ cập và tăng tốc học AI.
Điểm khác biệt lớn nhất của OctoAI nằm ở mô hình song hành, bao gồm một trợ lý chuyên cung cấp kho học liệu AI đã được Việt hóa, trong khi trợ lý còn lại đóng vai "gia sư trực tuyến", trực tiếp bồi dưỡng kỹ năng số cho giáo viên và gợi ý ứng dụng ngay tại lớp học.
Tại Hội thảo, TS. Trần Việt Hùng đã trình diễn một số tính năng nổi bật của OctoAI như tự động xây dựng trọn vẹn một khóa học đa phương tiện, bao gồm tài liệu đọc, slide, video cùng bộ câu hỏi kiểm tra đi kèm "trong tích tắc" chỉ với một yêu cầu. Giáo viên có thể kiểm tra nội dung bài học và yêu cầu OctoAI điều chỉnh lại theo mong muốn của mình. "Ngày xưa có khi mình mất vài tuần, cả tháng, cả mùa hè để chuẩn bị một lớp học, nhưng bây giờ thời gian tính bằng phút", ông nói. Trong quá trình học, nếu có nội dung nào chưa rõ, các thầy cô có thể hỏi gia sư AI và sẽ nhận được câu trả lời cá nhân hóa dựa trên lịch sử học tập và kết quả trong các bài kiểm tra.
Dự án hiện đã hoàn tất giai đoạn phát triển kỹ thuật và nội dung. Trước khi được giới thiệu tại STEAMese Festival 2025, bản dùng thử đã có cuộc ra mắt tại Hội nghị Meta AI ở Singapore. Từ tháng 12/2025, chương trình sẽ mở rộng đào tạo thí điểm cho 5.000 giáo viên trung học trên cả nước. Hoạt động nghiên cứu kéo dài đến năm 2026 sẽ cung cấp dữ liệu khoa học và khuyến nghị chính sách, góp phần thực thi Nghị quyết 71 của Bộ GD&ĐT, đồng thời mở đường cho việc nhân rộng mô hình trên quy mô toàn quốc.
Bài đăng KH&PT số 1368 (số 44/2025)
Trà My