Địa chủ - nông nô thời đại số

Năm 2023, khi Yanis Varoufakis xuất bản Technofeudalism: What Killed Capitalism, ChatGPT mới xuất hiện chưa đầy một năm, còn các tập đoàn công nghệ đang ở chặng đầu của cuộc đua trí tuệ nhân tạo tạo sinh. Ba năm sau, khi bản dịch Chủ nghĩa phong kiến công nghệ: Ngày tàn của chủ nghĩa tư bản ra mắt ở Việt Nam, cuộc đua đó đã tiến tới những hệ thống AI có thể sử dụng công cụ và thực hiện một số quyết định thay con người.

Những thay đổi này cung cấp thêm chất liệu để kiểm nghiệm một trong những giả thuyết táo bạo nhất của Varoufakis: chủ nghĩa tư bản có thể đã nhường chỗ cho một trật tự kinh tế mới mà ông gọi là "chủ nghĩa phong kiến công nghệ". Ở đó, "lãnh địa đám mây" và "địa tô đám mây" dần lấn át thị trường và lợi nhuận, những động lực từng thúc đẩy chủ nghĩa tư bản phát triển.

Từ tư bản công nghiệp đến tư bản đám mây

Trong chủ nghĩa tư bản công nghiệp, chủ sở hữu nhà máy, máy móc và các tư liệu sản xuất sử dụng lao động làm thuê để sản xuất hàng hóa, bán chúng trên thị trường và thu lợi nhuận. Quyền lực kinh tế gắn với khả năng tổ chức sản xuất và chiếm hữu phần giá trị thặng dư do người lao động tạo ra.

Tuy nhiên, theo Varoufakis, trong vài thập niên gần đây đã xuất hiện một loại tư bản mang những đặc tính mới mà ông gọi là tư bản đám mây. Nó bao gồm các hệ thống thuật toán, phần mềm, mạng lưới máy chủ và thiết bị kết nối. Sức mạnh đột phá của nó so với những hình thức kinh tế từng tồn tại là khả năng học hỏi từ hành vi của người sử dụng, tác động trở lại hành vi, đồng thời tạo ra những quan hệ phụ thuộc ngày càng khó tháo gỡ.

Varoufakis minh họa sự khác biệt bằng việc so sánh Don Draper, nhân vật quảng cáo trong bộ phim truyền hình Mad Men, với trợ lý ảo Alexa của Amazon. Một nhà quảng cáo như Draper nghiên cứu tâm lý khách hàng, tạo ra những thông điệp hấp dẫn nhằm kích thích ham muốn tiêu dùng. Nhưng quá trình này chủ yếu diễn ra một chiều: nhà quảng cáo truyền thông điệp, người tiêu dùng tiếp nhận và phản ứng. Còn Alexa thiết lập một quan hệ liên tục và có tính tương tác. Người dùng cung cấp thông tin về thói quen, sở thích, nhu cầu; hệ thống sử dụng những thông tin đó để đưa ra gợi ý, rồi tiếp tục học hỏi từ phản ứng của họ.

Trong cách lý giải của Varoufakis, chúng ta ban đầu huấn luyện Alexa phục vụ mình, nhưng dần dần chính Alexa lại tham gia định hình cả những điều chúng ta muốn mà ta không hề có ý thức rõ ràng. Hệ thống càng được sử dụng, nó càng ngầm dẫn lối hành vi của người dùng. Do đó, quyền lực kinh tế có thể được thực thi từ trước khi một giao dịch diễn ra.

Khi nền tảng hiểu người mua, nắm đường dẫn tới người mua và có thể định hướng lựa chọn của họ, các nhà bán hàng khó lòng tự tìm được khách mà không thông qua nền tảng. Quyền tác động tới nhu cầu trở thành quyền kiểm soát một lối vào thị trường.

Varoufakis dùng Amazon để minh họa bước chuyển từ quyền lực đối với hành vi sang quyền lực thu tiền từ sự phụ thuộc ấy. Trên Amazon.com, người bán không chỉ thuê một dịch vụ kỹ thuật. Họ bước vào không gian giao dịch do Amazon sở hữu: nền tảng quyết định quy tắc tham gia, cách hàng hóa xuất hiện trước khách hàng và các khoản phí phải trả. Vì người mua tập trung ở đó, nhiều doanh nghiệp khó từ chối những điều kiện do Amazon đặt ra.

Dù nền tảng phải bỏ chi phí vận hành dịch vụ, Varoufakis cho rằng một phần thu nhập của họ đến từ quyền kiểm soát nền tảng, chứ không đơn thuần từ giá trị dịch vụ cung cấp. Ông gọi phần thu nhập này là "địa tô số", tương tự khoản tiền chủ đất thu được từ người sử dụng đất của mình.

Từ đây xuất hiện hệ thống giai cấp mà ông mô tả bằng những hình ảnh phong kiến. Các tập đoàn sở hữu tư bản đám mây trở thành những lãnh chúa mới; doanh nghiệp phải kinh doanh trên nền tảng trở thành nhà tư bản chư hầu. Người lao động chịu sự giám sát và điều phối của thuật toán được gọi là vô sản đám mây còn người dùng thông thường trở thành nông nô đám mây.

Theo Varoufakis, mỗi bài đăng trên Facebook, video trên YouTube, đánh giá sản phẩm hay dữ liệu di chuyển được tạo ra khi sử dụng Google Maps đều có thể góp phần cải thiện và gia tăng giá trị của nền tảng. Người sử dụng tham gia tái tạo thứ tư bản mà họ không sở hữu, và gần như không được trả công cho những đóng góp ấy.

Tựu trung, quyền lực chi phối nền kinh tế đang dịch chuyển từ các nhà tư bản sản xuất truyền thống sang những chủ sở hữu hạ tầng số, còn địa tô số ngày càng lấn át lợi nhuận. Chính sự thay đổi về quyền lực và cơ chế chiếm hữu giá trị mới đánh dấu sự kết thúc của chủ nghĩa tư bản và mở ra chủ nghĩa phong kiến công nghệ.

Từ khủng hoảng tài chính đến thời đại AI

Giả thuyết của Varoufakis còn dựa trên cách diễn giải lịch sử kinh tế thế giới sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008.

Theo ông, việc các chính phủ và ngân hàng trung ương bơm lượng tiền khổng lồ vào hệ thống tài chính sau cuộc khủng hoảng đã tạo điều kiện cho các tập đoàn công nghệ tích lũy tư bản đám mây. Trong môi trường lãi suất thấp, giá tài sản tài chính tăng mạnh, những doanh nghiệp chưa tạo ra lợi nhuận đáng kể vẫn có thể được định giá rất cao và tiếp tục huy động vốn.

Varoufakis cho rằng các tập đoàn công nghệ đã tận dụng hoàn cảnh đó để xây dựng mạng lưới máy chủ, phần mềm, hạ tầng logistics và những hệ sinh thái kỹ thuật số có khả năng kiểm soát mọi ngóc ngách thị trường. Đại dịch COVID-19 tiếp tục đẩy nhanh quá trình này khi chuyển thêm nhiều hoạt động kinh tế và xã hội lên các nền tảng trực tuyến.

Tháng 8/2026, trong bài luận The Marxist Case for the Technofeudal Hypothesis (Lý giải giả thuyết chủ nghĩa phong kiến công nghệ từ góc nhìn Marxist) [1], Varoufakis tiếp tục bảo vệ giả thuyết của mình trước những phản biện từ giới nghiên cứu Marxist. Lần này, ông đi xa hơn việc mô tả quyền lực của các tập đoàn công nghệ để xây dựng một mô hình về sự vận động của nền kinh tế mới. Theo đó, khi các nền tảng ngày càng thu được nhiều địa tô từ quyền kiểm soát không gian số cho các hoạt động kinh tế, phần lợi nhuận còn lại cho doanh nghiệp sản xuất tái đầu tư bị thu hẹp. Nhưng tư bản đám mây cũng không thể mở rộng vô hạn: nếu khu vực sản xuất suy yếu quá mức, nguồn giá trị để các nền tảng khai thác cũng cạn dần.

Như vậy, trong lý thuyết được phát triển thêm của Varoufakis, chủ nghĩa phong kiến công nghệ chứa đựng mâu thuẫn nội tại: càng gia tăng khả năng chiếm hữu giá trị, nó càng có nguy cơ phá hủy chính cơ sở tạo ra giá trị.

Sự trỗi dậy của AI, theo ông, đang tăng tốc quá trình này bằng cách mở rộng năng lực thu địa tô số của các tập đoàn công nghệ. Varoufakis phân biệt việc kinh doanh AI như một dịch vụ thông thường, chẳng hạn bán các gói thuê bao, với việc sử dụng AI để định hướng hành vi và gia tăng sự lệ thuộc của người dùng vào nền tảng. Ông cho rằng khả năng thứ hai mới mang lại lợi thế kinh tế lâu dài: thay vì chỉ thu tiền từ việc cung cấp một dịch vụ có thể bị đối thủ cạnh tranh thay thế, các tập đoàn công nghệ sử dụng AI để kiểm soát ngày càng sâu những giao dịch và quyết định tiêu dùng, qua đó mở rộng nguồn địa tô đám mây.

Sức mạnh và giới hạn của một tên gọi

Một cuộc tranh luận trên The Guardian cuối năm 2025 cho thấy điểm yếu của phép so sánh nền kinh tế số với chế độ phong kiến của Varoufakis. Chỉ ít ngày sau khi Varoufakis viết rằng Amazon đã biến thị trường tự do thành một lãnh địa số, nơi cả doanh nghiệp lẫn cơ quan nhà nước phải phụ thuộc vào hạ tầng của nó [2], Benjamin Selwyn, giáo sư tại Đại học Sussex, đã phản bác trực tiếp nhận định ấy [3].

Selwyn gợi lại Công ty Đông Ấn Anh: từ thuở đầu của chủ nghĩa tư bản, một doanh nghiệp được nhà nước chống lưng đã có thể khống chế tuyến thương mại, kiểm soát nguồn hàng và áp đặt những mức giá có lợi cho mình. Nhưng quyền lực gần như một lãnh chúa của doanh nghiệp không khiến nó đứng ngoài lịch sử chủ nghĩa tư bản. Vì vậy, sự độc quyền của Amazon, dù lớn đến đâu, chưa phải bằng chứng rằng một chế độ kinh tế khác đã thay thế chế độ cũ.

Ông còn nhắc đến những con người dễ biến mất phía sau hình ảnh "địa tô đám mây": công nhân sản xuất hàng hóa, nhân viên kho vận, tài xế giao hàng. Doanh thu Amazon kiếm được từ một món hàng vẫn dựa vào cả chuỗi lao động ấy. Hệ thống thuật toán có thể tăng tốc, đo lường và siết chặt công việc, nhưng Selwyn cho rằng đó là cách chủ nghĩa tư bản tăng sức ép lên lao động, chứ không phải dấu hiệu quan hệ tư bản đã hết hiệu lực.

Trong lịch sử, chủ nghĩa tư bản đã nhiều lần gắn độc quyền, quyền lực nhà nước và địa tô với sản xuất vì lợi nhuận; muốn tuyên bố nó đã chết, cần chỉ ra cơ chế nào đã thay thế những quan hệ ấy, chứ không chỉ chứng minh các tập đoàn công nghệ ngày càng hùng mạnh.

Cuộc tranh luận về chủ nghĩa phong kiến công nghệ thực ra đã xuất hiện trước cuốn sách của Varoufakis. Năm 2022, trong bài Critique of Techno-Feudal Reason (Phê phán lập luận về phong kiến công nghệ) trên New Left Review [4], tác giả sách và nhà nghiên cứu độc lập Evgeny Morozov chỉ ra một hiện tượng đáng chú ý: phép so sánh xã hội hiện đại với chế độ phong kiến đang được sử dụng bởi cả những nhà tư tưởng cánh tả lẫn cánh hữu, từ những người phê phán chủ nghĩa tư bản đến những người muốn bảo vệ thị trường tự do. Với các nhà tư tưởng cánh tả, sự trở lại của phong kiến là biểu hiện của những hình thức bóc lột và thống trị mới; trong khi với một số nhà tư tưởng tự do kinh tế, nó lại là dấu hiệu cho thấy chủ nghĩa tư bản đã bị làm cho biến dạng.

Theo Morozov, sự gặp gỡ kỳ lạ này bộc lộ một rủi ro trong cách sử dụng khái niệm "phong kiến": nó dễ khiến người ta hình dung chủ nghĩa tư bản trước đây như một trật tự thị trường tương đối tự do, chỉ gần đây mới bị các thế lực độc quyền làm cho tha hóa. Trong khi đó, quyền lực độc quyền, sự chiếm đoạt bằng những biện pháp chính trị và mối liên kết giữa doanh nghiệp với nhà nước vốn đã gắn với lịch sử phát triển của chủ nghĩa tư bản. Vì thế, gọi trật tự hiện tại là "phong kiến" có thể vô tình biến những đặc điểm lâu đời của chủ nghĩa tư bản thành ra dấu hiệu cho thấy nó đã kết thúc.

Tuy vậy, sẽ là thiếu công bằng nếu chỉ xem "chủ nghĩa phong kiến công nghệ" như một cách đặt tên giật gân. Chủ nghĩa phong kiến công nghệ đáng đọc bởi nó nhận diện những quan hệ lệ thuộc mới đang hình thành cùng sự phát triển của công nghệ, đồng thời đặt chúng trong lịch sử dài của quyền sở hữu và tích lũy tư bản.