Nhìn từ trên cao, mặt hồ của nhà máy xử lý nước thải RTS ở Khu công nghiệp Tam Thăng, Đà Nẵng (tỉnh Quảng Nam cũ) trông giống một nhà máy điện mặt trời thu nhỏ. Trên mặt nước rộng bằng một sân bóng đá mini, hơn 350 tấm pin mặt trời xếp thành từng hàng, biến ánh nắng thành điện vận hành cho chính nhà máy.
"Hệ thống điện mặt trời này có thể đáp ứng tới 80-90% lượng điện nhà máy xử lý nước cần sử dụng", anh Võ Văn Quyết, nhân viên kỹ thuật của công ty Damintech ở Đà Nẵng, đơn vị chịu trách nhiệm lắp đặt và quản lý hệ thống điện mặt trời nổi của RTS, nói với phóng viên Tia Sáng.
Nhà máy điện mặt trời nổi ở khu công nghiệp Tam Thăng. Ảnh: Ngô Hà
RTS đã quyết định đầu tư hệ thống điện mặt trời nổi này từ năm 2025, sau khi nhận thấy họ có thể giảm tiền mua điện từ lưới bằng cách lắp hệ thống điện mặt trời của riêng mình. Mặt nước là một lựa chọn tốt. Chi phí lắp đặt hệ thống điện mặt trời trên nước của họ rẻ hơn khoảng 15-20% so với điện mặt trời trên đất, và thời gian triển khai cũng nhanh hơn khoảng 30% do không phải giải phóng mặt bằng.
Thêm lựa chọn khi quỹ đất cạn dần
Hệ thống điện mặt trời nổi tận dụng các mặt nước như hồ thủy điện, hồ thủy lợi hay hồ chứa trong khu công nghiệp để phát điện. Đây là hướng đi đang được nhiều nước thúc đẩy khi quỹ đất ngày càng hạn chế.
Theo khảo sát của Hiệp hội Năng lượng Sạch Việt Nam, hiện nay với hệ thống khoảng 7.000 hồ thủy lợi và 3.400 km đường bờ biển, nước ta có tiềm năng phát triển các dự án điện mặt trời nổi.[1]
Không chỉ tận dụng diện tích sẵn có, các nghiên cứu cho thấy nước giúp làm mát các tấm pin, từ đó cải thiện hiệu suất phát điện 8-10% trong điều kiện nắng nóng. Ngược lại, lớp pin che phủ cũng làm giảm lượng nước bốc hơi tại các hồ chứa ở những khu vực khô hạn.
Một lợi thế nữa là nếu đầu tư điện mặt trời nổi trên hồ thủy điện thì có thể sử dụng ngay đường dây truyền tải có sẵn từ nhà máy thủy điện.
Ước tính của Bộ Công Thương/VECEA năm 2020 cho biết, nếu chỉ tận dụng 10% diện tích mặt nước của các hồ thủy điện sẵn có để làm điện mặt trời nổi thì sản lượng điện hằng năm sẽ tăng thêm khoảng 511 tỷ kWh (với giả định bức xạ trung bình 4,2 kWh/m2/ngày, tương đương điều kiện nắng của nhiều khu vực miền Trung và Nam Bộ), tức bằng 50 nhà máy thủy điện Sơn La. [2]
Đại diện của Damintech cho biết, thời gian triển khai điện mặt trời nổi cũng không dài. Ví dụ, dự án 50MW chỉ triển khai trong 8-9 tháng, với mức đầu tư 12-13 tỷ đồng/MW, tương đương 30% mức đầu tư của thủy điện.
Anh Phan Hoàng Anh (trái), Giám đốc và anh Lê Đại Thắng, Phó giám đốc kỹ thuật của công ty Damintech, xem xét các tấm pin nổi trên mặt nước. Ảnh: Ngô Hà
Những bài toán cần cân nhắc
Nhưng điện mặt trời nổi không chỉ là câu chuyện đặt pin lên nước. Để một hệ thống hoạt động ổn định nhiều năm, các kỹ sư phải tính đến sức gió, mực nước thay đổi theo mùa, chất lượng nước, khả năng ăn mòn, tải trọng của hệ thống neo và cả việc bảo trì trên mặt hồ. Đối với hồ xử lý nước thải, yêu cầu còn khắt khe hơn khi vật liệu phải chịu được môi trường có tính ăn mòn cao.
"Mặt hồ thủy lợi hay hồ chứa trong các khu công nghiệp như thế này rất phẳng lặng và không có nhiều sự lưu chuyển nước nên gần như không có gì phải lo ngại", anh Phan Hoàng Anh vừa nói vừa đưa mắt nhìn mặt nước trước mặt. Có hàng chục, hàng trăm hồ như thế ở dải đất miền Trung và Tây Nguyên, đó là những địa điểm khá thuận lợi để triển khai hệ thống nổi.
Nhưng hồ thủy điện lại là một câu chuyện khác. Cách đây ba năm, Damintech đã lắp đặt một dự án thí điểm nhỏ ngay tại cửa xả của nhà máy thủy điện Thác Bà để thử xem sức chịu của hệ thống.
"Lưu lượng nước rất lớn, nhất là vào mùa mưa bão. Mỗi khi xả lũ, không chỉ có dòng chảy mạnh mà còn có đủ loại vật cản bị cuốn theo, từ cành cây, thân gỗ cho đến rác và bùn đất. Những va đập đó tạo ra tải trọng động lớn lên toàn bộ hệ thống, do vậy cần phải dùng đến các khung neo chắc chắn", anh Hoàng Anh kể.
Anh Võ Văn Quyết, nhân viên kỹ thuật của công ty Damitech, nói về quy trình an toàn cho đường điện của hệ thống điện mặt trời nổi. Ảnh: Ngô Hà
Trong khi đó, các nhà sinh thái học cũng đặt ra nhiều câu hỏi về việc nếu diện tích che phủ quá lớn, ánh sáng xuống nước sẽ giảm bao nhiêu? Nhiệt độ nước có thay đổi? Hệ sinh thái thủy sinh sẽ phản ứng thế nào?
Đến nay, một số nghiên cứu trên thế giới cho thấy các tác động này phụ thuộc vào tỷ lệ che phủ, đặc điểm từng hồ và cách vận hành dự án. Điều đó đồng nghĩa không có một công thức chung cho mọi mặt nước.
"Với dự án mà Damintech thực hiện ở khu công nghiệp Tam Thăng thì các thông số theo dõi điện, đất, nước đều cho thấy hệ thống điện mặt trời nổi chưa có bất kỳ một thông số nào gây ảnh hưởng đến môi trường cả", anh Phan Hoàng Anh cho biết.
Mới có quy định cho điện mặt trời áp mái
Mặc dù tiềm năng, điện mặt trời nổi vẫn chưa mấy phổ biến ở Việt Nam. Mới có bốn dự án điện mặt trời nổi được triển khai trên cả nước đi vào vận hành, anh Phan Hoàng Anh, Giám đốc Damintech, cho biết.
Theo tính toán của người viết, tổng công suất của các hệ thống điện mặt trời nổi đã vận hành và đang trong kế hoạch xây dựng như Đa Mi, Đại Ninh, Hàm Thuận, Vực Mấu, Khe Gỗ, Srêpốk 3, v.v chiếm gần 2-5% tổng công suất điện mặt trời toàn quốc.
Anh Lê Đại Thắng, Phó giám đốc kỹ thuật công ty Damintech, giới thiệu hệ thống tự động kết nối và đưa điện từ các tấm pin mặt trời nổi vào nhà máy xử lý nước thải RTS. Ảnh: Ngô Hà
Hiện tại, các nghị định 57/2025, nghị định 58/2025 và mới nhất là nghị định 243/2026 liên quan đến cơ chế cho việc mua bán điện trực tiếp hoặc lên lưới đều không đề cập đến loại hình năng lượng tái tạo nào khác ngoài điện mặt trời áp mái.
"[Các văn bản chính sách] không nói đến mặt đất cũng không nói đến mặt nước, mà chỉ nói đến áp mái", anh Lê Đại Thắng nhận xét. Theo anh, khi vẫn bị giới hạn trong mô hình "tự sản, tự tiêu", điện mặt trời nổi khó mà thu hút các nhà đầu tư.
Tuy vậy, Chính phủ đang có kế hoạch xem xét điện mặt trời nổi và các loại hình năng lượng khác. Theo dự kiến, có lẽ những cơ chế đầu tiên sẽ được áp dụng vào năm 2027-2028.
Ở châu Á, điện mặt trời nổi trên mặt nước hết sức phổ biến ở Trung Quốc và bắt đầu hiện diện ở nhiều nước khác. Các nước Đông Nam Á như Singapore, Thái Lan, Malaysia, Indonesia và Philippines đều đang nhanh chóng triển khai các dự án lớn nhỏ của mình.
Với Việt Nam, nếu cơ chế được hoàn thiện trong vài năm tới, hàng nghìn hồ thủy điện, hồ thủy lợi và hồ chứa trên cả nước có thể trở thành những "nhà máy điện nổi", bổ sung thêm một nguồn điện sạch mà không cần lạm vào quỹ đất.
---
Tài liệu tham khảo:
[1] Tận dụng mặt hồ làm điện mặt trời. Tạp chí Môi trường và Cuộc sống, 27/01/2021. https://moitruong.net.vn/tan-dung-mat-ho-lam-dien-mat-troi-8059.html
[2] Hệ nguồn điện Tổ hợp thủy điện – điện mặt trời nổi: Công nghệ mới của năng lượng tái tạo. Bộ Công Thương, 15/3/2020. https://moit.gov.vn/khoa-hoc-va-cong-nghe/he-nguon-dien-to-hop-thuy-dien-dien-mat-troi-noi-cong-nghe-m2.html