Một nhân viên làm việc tại nhà máy điện rác Nam Sơn, Hà Nội, vào tháng 3/2026 . Ảnh: Anh Thư
Theo Hiệp hội Vệ sinh Môi trường Đô thị Trung Quốc, tính đến tháng 6/2025, các doanh nghiệp Trung Quốc đã đầu tư, xây dựng và vận hành 43 dự án điện rác ở nước ngoài, với tổng công suất thiết kế đạt khoảng 57.700 tấn rác mỗi ngày.
Trong đó, Việt Nam dẫn đầu với 10 dự án, tiếp theo là Thái Lan với 8 dự án.
Xét về công suất, Việt Nam đứng thứ hai, sau Uzbekistan. Tổng công suất của các nhà máy điện rác Trung Quốc tại Việt Nam vào khoảng 12.100 tấn/ngày, tức gần bằng lượng rác sinh hoạt mà TP HCM thải ra hiện nay (khoảng 13.000-14.000 tấn/ngày).
Các dự án này chủ yếu nằm ở các tỉnh miền Bắc. Chẳng hạn, Tập đoàn Thiên Ý (China Tianying, hay CNTY-EUZY), một nhà phát triển điện rác hàng đầu Trung Quốc, đã có bốn nhà máy điện rác ở Việt Nam. Trong đó nổi bật nhất là nhà máy điện rác Sóc Sơn (Hà Nội) với công suất 4.000-5.000 tấn rác/ngày, đã đi vào vận hành từ năm 2022. Ngoài ra, Thiên Ý đang xây hai nhà máy điện rác công suất 1.000 tấn/ngày ở Phú Thọ (Phù Ninh) và Thanh Hóa (Bỉm Sơn), và vừa khởi công một nhà máy có công suất 1.600 tấn/ngày ở Hưng Yên.
SUS Environment, một công ty khác của Trung Quốc, đã triển khai hai dự án điện rác ở Ninh Bình (công suất 500 tấn/ngày) và TP. Hồ Chí Minh (trước mắt 2.600 tấn/ngày).
Công suất của các dự án điện rác ở nước ngoài do các doanh nghiệp Trung Quốc đầu tư, xây dựng và vận hành, tính đến tháng 6/2025. Dữ liệu: The Environmental Sanitation Net Of China. Đồ họa: Ngô Hà
Động thái mở rộng thị trường ra nước ngoài của ngành điện rác Trung Quốc xuất phát từ thực tế thị trường nội địa Trung Quốc đang dư thừa công suất. Đa số các nhà máy điện rác ở nước này chỉ hoạt động khoảng 60% công suất thiết kế, buộc phải luân phiên dừng lò đốt, theo China News Service.
Nguyên do là thời gian qua, công suất điện rác của Trung Quốc tăng nhanh hơn tốc độ tăng lượng rác thải, cùng với sự mở rộng đáng kể của các hoạt động tái chế. Từ năm 2019 đến nay, công suất điện rác của nước này đã tăng gấp đôi.
"Kỳ vọng quá lạc quan vào tăng trưởng đã dẫn tới việc xây dựng các cơ sở đốt rác tràn lan, trong khi khả năng thu gom rác lại không tương xứng", theo báo cáo của công ty chứng khoán Cinda hồi tháng 7/2025.
Với chiến lược mở rộng thị trường mạnh mẽ cùng dòng vốn đầu tư dồi dào, Trung Quốc đã đưa công nghệ điện rác vào nhiều nước Đông Nam Á như Indonesia, Thái Lan, Philippines, Việt Nam, hay một số nước Trung Á như Uzbekistan và Kazakhstan. Phần lớn các nhà máy điện rác ở các nước này do doanh nghiệp Trung Quốc triển khai toàn bộ, hoặc hợp tác với doanh nghiệp trong nước.
Theo công ty nghiên cứu thị trường Ecoprog, có một số lý do khiến các nước Đông Nam Á chấp nhận các dự án điện rác Trung Quốc.
Thu gom rác nhựa tại bãi rác Bantar Gebang (Bekasi, gần Jakarta, Indonesia) - một trong những bãi chôn lấp lớn nhất thế giới. Ảnh: Getty Image
Thứ nhất, lượng rác thải sinh hoạt và công nghiệp tại nhiều nước đang tăng nhanh, trong khi hệ thống thu gom và xử lý hiện tại không đáp ứng được, từ đó thúc đẩy nhu cầu xây dựng nhà máy mới. Thêm nữa, công nghệ điện rác có thể xử lý phần lớn các loại rác thải đô thị ở quy mô lớn mà không cần phân loại kỹ.
Thứ hai, sau nhiều năm cải cách, khung pháp lý về môi trường và năng lượng tại các quốc gia Đông Nam Á đã dần hoàn thiện, tạo nền tảng ổn định cho các dự án điện rác vận hành hiệu quả.
Thứ ba, các nhà thầu Trung Quốc không chỉ mang theo nguồn đầu tư dồi dào, mà còn đưa vào các công nghệ xử lý rác tiên tiến cùng kinh nghiệm triển khai đã tích lũy qua nhiều dự án trước đó.
Tuy nhiên, ThinkChina lưu ý, vấn đề dư thừa công suất hiện tại của Trung Quốc vẫn là một cảnh báo có giá trị cho các quốc gia khác. Khi việc phân loại và tái chế chất thải được thực hiện đúng cách, khối lượng chất thải thích hợp để đốt sẽ giảm xuống. Do vậy, các nước châu Á cần xem xét dự báo rác thải của mình ngay từ đầu, đảm bảo quy hoạch hợp lý và tránh xây dựng vội vàng.
"Nhà máy kép" của đô thị hiện đại
Cánh tay máy gắp rác tại một nhà máy điện rác. Ảnh: Getty Images
Điện rác đang nổi lên như một "nhà máy kép" của đô thị hiện đại: vừa xử lý rác, vừa sản xuất năng lượng, đồng thời giúp giảm áp lực chôn lấp và ô nhiễm môi trường.
Cốt lõi của điện rác là đốt rác có kiểm soát. Rác sau khi được thu gom và xử lý sơ bộ sẽ được nghiền, sấy thành nhiên liệu, rồi đưa vào lò đốt ở nhiệt độ 800–1.000°C. Nhiệt sinh ra dùng để tạo hơi nước áp suất cao, quay tuabin phát điện với hiệu suất khoảng 25–30%.
Toàn bộ khí thải từ quá trình đốt sẽ được xử lý qua hệ thống lọc hiện đại trước khi xả ra môi trường. Sản phẩm còn lại sau khi đốt là tro đáy và tro bay, chiếm khoảng 5–20% thể tích ban đầu. Tro đáy có thể được tái sử dụng làm vật liệu xây dựng - ví dụ: gạch không nung, san lấp mặt bằng; trong khi tro bay chứa nhiều chất độc hại hơn - như furan, dioxin, kim loại nặng - và cần được xử lý đặc biệt hoặc chôn lấp an toàn.
Ngoài đốt trực tiếp, các hướng công nghệ khác của điện rác như khí hóa (tạo khí tổng hợp CO/H₂), nhiệt phân (tạo dầu và khí) hay phân hủy kỵ khí (tạo biogas) rồi sau đó dùng những nguyên liệu này để chạy động cơ hoặc tuabin để phát điện cũng đang được phát triển.
Các nhà máy điện rác của Trung Quốc ở Việt Nam chủ yếu dùng công nghệ đốt trực tiếp có nguồn gốc từ Nhật Bản (SUS-Hitachi Zosen Vonroll) hoặc của Bỉ (ENRGIZE@Waterleau).
Dù các giải pháp như khí hóa hay nhiệt phân thường được xem là hiện đại hơn về mặt kỹ thuật, nhưng trong điều kiện Việt Nam thì đốt trực tiếp là lựa chọn hợp lý nhất. Giải pháp này có khả năng xử lý rác thải ẩm, lẫn tạp chất, không được phân loại tại nguồn và ngay cả khi thành phần rác thay đổi.
So với những năm 1970-1980, khi điện rác bắt đầu xuất hiện trên thế giới, các nhà máy đốt rác phát điện hiện đại ngày nay đã khác rất nhiều. Theo một bài báo trên New York Times, các nhà máy hiện đại dùng công nghệ châu Âu đã sạch đến mức "lượng dioxin phát ra từ lò sưởi trong nhà và các bếp nướng ngoài trời (BBQ) còn cao hơn gấp nhiều lần so với từ các nhà máy đốt rác."
Tuy nhiên, xung quanh công nghệ điện rác vẫn còn những điều chưa ngã ngũ.
Một số người nhìn điện rác như một "cái bẫy chi phí", nơi ngân sách công có thể bị khóa chặt vào các dự án dài hạn tốn kém với hiệu quả không tương xứng. Ngoài ra, họ lo ngại việc đốt rác sẽ khiến cho việc phân loại, tái chế bị mất động lực.
Trong khi đó, những người ủng hộ cho rằng điện rác là giải pháp thực dụng trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, kéo theo áp lực xử lý rác ngày càng lớn. Đối với họ, chi phí cao là "giá phải trả" để giảm phụ thuộc vào bãi chôn lấp, tiết kiệm quỹ đất, giảm ô nhiễm không khí do rác. Ngoài ra, với công nghệ hiện đại và tiêu chuẩn kiểm soát nghiêm ngặt, các rủi ro môi trường có thể được giảm đáng kể.
Rào cản chi phí và chính sách
Quy mô và tốc độ tăng trưởng thị trường WTE toàn cầu giai đoạn 2025-2031. Dữ liệu: Mordor Intelligence. Đồ họa: Ngô Hà
Mordor Intelligence cho biết, điện rác hiện tăng trưởng mạnh nhất ở châu Á, theo sau là châu Mỹ và châu Âu. Trung Quốc hiện có 1.100 nhà máy đốt rác để phát điện, phát nhiệt, chiếm khoảng 1/3 số nhà máy trên toàn cầu, và tạo ra khoảng 66% công suất xây dựng mới mỗi năm.
Thế nhưng phương thức "cao cấp" này mới góp phần xử lý khoảng 13% lượng rác trên toàn cầu, trong khi 37% rác thải được đưa đến các bãi chôn lấp và 32% khác được đổ tự do.
Thực tế đó phản ánh rằng, điện rác – dù được xem là giải pháp tích hợp – vẫn chưa thể bứt phá về quy mô. Nguyên nhân chính nằm ở rào cản chi phí và chính sách.
Số tiền đầu tư trung bình để tạo ra năng lực xử lý 1 tấn rác/ngày ở các dự án đốt rác phát điện tại các dự án nước ngoài của doanh nghiệp Trung Quốc vào khoảng 144.200 USD (tức khoảng 3,8 tỷ đồng/tấn rác) - theo Hiệp hội Vệ sinh Môi trường Đô thị Trung Quốc. Nghĩa là, để xây một nhà máy điện rác quy mô vừa ở Việt Nam cần đầu tư cả nghìn tỷ đồng.
Chi phí đầu tư ban đầu lớn, vận hành cũng tốn kém - những điều kiện này đều không dễ đáp ứng, nhất là ở các nước đang phát triển.
Bên cạnh đó, yếu tố chính sách cũng đóng vai trò quan trọng. Nhiều quốc gia vẫn ưu tiên chôn lấp vì chi phí thấp trước mắt, trong khi điện rác cần cơ chế giá điện hỗ trợ dài hạn và hệ thống giám sát môi trường chặt chẽ.
---
Tài liệu tham khảo:
Maalouf A, Mavropoulos A. Re-assessing global municipal solid waste generation. Waste Manag Res. 2023 Apr; 41(4):936-947. doi: 10.1177/0734242X221074116.
Europe Finds Clean Energy in Trash, but U.S. Lags, The New York Times, 2010, http://www.nytimes.com/2010/04/13/science/earth/13trash.html
Ecoprog GmbH, Report "Waste to Energy 2025/2026", https://ecoprog.com/publications/data-wte
Which Chinese Company Leads the Waste-to-Energy Expansion Overseas? The Environmental Sanitation Net Of China, PR Newswire, 2025, https://www.prnewswire.com/apac/news-releases/which-chinese-company-leads-the-waste-to-energy-expansion-overseas-302493115.html
Why China’s waste incinerators are running out of trash, ThinkChina, 2026, https://www.thinkchina.sg/economy/why-chinas-waste-incinerators-are-running-out-trash
Mordor Intelligence, Global waste to energy (WTE) market | Trends and forecast (2026 - 2031), https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/global-waste-to-energy-market-industry