Theo Tổng điều tra dinh dưỡng quốc gia giai đoạn 2019-2020, trung bình mỗi người Việt Nam chỉ tiêu thụ khoảng 231gr rau quả mỗi ngày. Con số này còn cách khá xa mức 400gr/ngày do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị - ngưỡng được cho là giúp giảm nguy cơ thiếu vi chất dinh dưỡng, hạn chế thừa cân, béo phì và phòng tránh nhiều bệnh không lây nhiễm.
Việt Nam không phải trường hợp cá biệt. Ở phần lớn các quốc gia trên thế giới, lượng rau quả tiêu thụ hằng ngày của người dân đều thấp hơn đáng kể so với khuyến nghị của WHO.
Các nghiên cứu đã chỉ ra, ngoài yếu tố nhận thức (nhiều người chưa thực sự coi việc ăn rau quả là một thói quen cần thiết), chi phí cũng là một rào cản lớn. Với những hộ thu nhập thấp, rau quả thường bị xem là "xa xỉ phẩm" trong bữa ăn. Thậm chí, để đạt mức tiêu thụ theo khuyến nghị của WHO, nhiều hộ phải dành tới 30-50% thu nhập cho nhóm thực phẩm này- một điều gần như bất khả thi với phần đông hộ gia đình nghèo.
Từ bài toán đó, một nhóm nhà khoa học Việt Nam và quốc tế đã thử nghiệm giải pháp phát phiếu mua hoa quả miễn phí cho các hộ gia đình sống ở đô thị và có thu nhập tương đối thấp để xem liệu việc trực tiếp giảm rào cản chi phí có thay đổi thói quen ăn uống của họ hay không.
Thử nghiệm, được tiến hành ở Việt Nam và Nigeria, chủ ý tập trung vào hoa quả, thay vì rau củ, bởi đây là nhóm thực phẩm có mức tiêu thụ thấp hơn và dễ bị cắt giảm khi giá tăng mạnh hoặc ngân sách eo hẹp.
Cụ thể, thử nghiệm được thực hiện ở Hà Nội và Ibadan với lần lượt là 601 và 611 hộ gia đình.
Các hộ được chia ngẫu nhiên thành ba nhóm: nhóm không nhận phiếu (nhóm đối chứng), nhóm nhận phiếu giá trị nhỏ, và nhóm nhận phiếu giá trị lớn.
Phiếu được phát hằng tuần trong khoảng 5 tháng và chỉ dùng để mua các loại hoa quả được chỉ định tại chợ hoặc cửa hàng địa phương.
Tại Việt Nam, phiếu có mệnh giá 30.000 đồng (giá trị nhỏ) và 60.000 đồng (giá trị lớn) - đủ để tạo ra một mức trợ giá đáng kể so với chi tiêu hoa quả thông thường của các hộ tham gia.
Phiếu mua hàng trong thử nghiệm. Những loại hoa quả được chỉ định tại Việt Nam gồm hồng mềm, cam, xoài chín, bưởi, đu đủ, chanh leo, quýt, ổi. Ảnh: Ambler et al., 2026
Kết quả ban đầu cho thấy tỷ lệ sử dụng phiếu rất cao ở cả hai quốc gia. Phần lớn các hộ gia đình đã dùng gần hết số phiếu được phát, cho thấy người dân sẵn sàng mua và ăn hoa quả khi rào cản giá được giảm bớt. Song câu hỏi then chốt là liệu thói quen này có tồn tại khi phiếu không còn?
Hai bức tranh trái ngược
Tại Nigeria, nơi người dân vốn tiêu thụ ít hoa quả và điều kiện kinh tế của nhiều hộ còn hạn chế, phiếu mua phát huy tác dụng rõ rệt trong thời gian chương trình diễn ra. Các khảo sát cho thấy những hộ nhận phiếu ăn nhiều hoa quả hơn và đa dạng hơn, đặc biệt là các loại hoa quả giàu vitamin A và nhóm cam quýt.
Tuy nhiên, hiệu ứng này nhanh chóng biến mất khi chương trình kết thúc. Ở các khảo sát sau đó, mức tiêu thụ hoa quả của nhóm nhận phiếu không còn khác biệt đáng kể so với nhóm không được hỗ trợ. Nói cách khác, hành vi tiêu dùng gần như "quay lại điểm xuất phát" ngay khi việc trợ giá kết thúc.
Bức tranh tại Việt Nam lại khác. Trước khi thử nghiệm bắt đầu, các hộ gia đình tại Hà Nội, cụ thể là tại quận Đống Đa và Hà Đông, vốn đã tiêu thụ hoa quả nhiều hơn so với Nigeria. Trong thời gian phát phiếu, nghiên cứu không ghi nhận sự gia tăng rõ rệt về số lượng hay chủng loại hoa quả - cho thấy khi hoa quả đã khá quen thuộc trong khẩu phần, trợ giá thêm không nhất thiết tạo ra thay đổi tức thì.
Tuy nhiên, trong những tháng tiếp theo, nhóm nhận phiếu - đặc biệt là nhóm được hỗ trợ bằng phiếu giá trị lớn - vẫn giữ xu hướng chi nhiều hơn cho hoa quả, so với các hộ không nhận phiếu. Nhìn tổng thể, đây là những dấu hiệu cho thấy khả năng hình thành và duy trì thói quen tiêu dùng tích cực.
Các nhà nghiên cứu cho rằng, trong bối cảnh Việt Nam, nơi mức sống cao hơn và hoa quả đã trở thành một phần quen thuộc của bữa ăn hằng ngày, phiếu mua hoa quả có thể đóng vai trò như một "lực đẩy nhẹ", giúp củng cố lựa chọn thực phẩm lành mạnh ngay cả khi hỗ trợ kết thúc. Ngược lại, tại Nigeria, phiếu mua chủ yếu giúp người dân vượt qua rào cản chi phí trong ngắn hạn. Khi không còn phiếu, nhiều hộ không thể tiếp tục mua hoa quả do tài chính hạn chế .
Từ trường hợp của hai nước, nghiên cứu chỉ ra, hiệu quả của việc phát phiếu mua hàng phụ thuộc rất lớn vào bối cảnh kinh tế - xã hội. Với các nhóm dân cư nghèo, nơi thu nhập là rào cản then chốt, trợ giá ngắn hạn khó tạo ra thay đổi lâu dài nếu không đi kèm những giải pháp bền vững nhằm cải thiện khả năng chi trả. Trong khi đó, ở những nơi mức sống cao hơn, phiếu mua có thể trở thành công cụ hữu hiệu góp phần duy trì và củng cố các thói quen ăn uống lành mạnh đã hình thành. Tuy nhiên, sẽ cần thêm những nghiên cứu sâu hơn để khẳng định chắc chắn điều này.
Các nhà khoa học tại Viện Dinh dưỡng Quốc gia Việt Nam, Viện Nghiên cứu Chính sách lương thực Quốc tế (Mỹ), Chương trình Khoa học CGIAR về Chế độ ăn và Dinh dưỡng lành mạnh (Kenya), Ngân hàng Thế giới, Tổ chức Sight and Life (Rwanda)... đã cùng công bố những kết quả này trên tạp chí Social Science & Medicine (Q1 SCImago).
----
Nguồn tham khảo
Vouchers to increase fruit affordability in Nigeria and Vietnam, Social Science & Medicine, Volume 389, January 2026, 118848
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277953625011797