Tờ CNN đưa tin về vấn đề này vào ngày 4/6 [1] sau khi có gần nửa triệu ý kiến phản hồi vì lo ngại chính trị sẽ lấn át chuyên môn trong việc cấp ngân sách cho nghiên cứu khoa học.
Trước đó, vào ngày 29/5, Văn phòng Quản lý và Ngân sách Nhà Trắng (OMB) đã công bố một dự thảo quy định "Quy định về Hỗ trợ Tài chính Liên bang" về việc cấp ngân sách liên bang và các thỏa thuận hợp tác tại Mỹ [2]. Giới khoa học Mỹ xem đây là một mối đe dọa lớn đối với nghiên cứu khoa học, tước đi giá trị cốt lõi của quy trình bình duyệt chuyên môn và gây tổn hại nghiêm trọng đến các chương trình hợp tác quốc tế.
Làm suy yếu hệ thống bình duyệt chuyên môn
Điều gây tranh cãi nhất nằm ở Điều 205 và 230. Hai điều khoản này đề xuất thiết lập một hệ thống đánh giá khoa học "đánh giá trước khi cấp phép" giao quyền quyết định vào tay các quan chức cấp cao do chính quyền bổ nhiệm thay vì thông lệ trong khoa học là tôn trọng kết quả bình duyệt của các nhà chuyên môn, thậm chí họ sẽ có quyền phủ quyết các đề án khoa học.
Cũng với tinh thần áp đặt đó, điều khoản 340 đưa ra quyền "chấm dứt tùy ý" (convenience terminations), cho phép các cơ quan chính phủ đình chỉ hoặc chấm dứt các khoản tài trợ đang hoạt động bất kỳ lúc nào mà không cần đưa ra lý do chi tiết, nếu họ thấy dự án đó không còn phù hợp với các ưu tiên của chính quyền liên bang nữa.
Cuộc Tuần hành vì Khoa học (March for Science) là một chuỗi các hoạt động biểu tình diễn ra trên khắp nước Mỹ vào ngày 22/4/2017. Các cuộc biểu tình được tổ chức nhằm phản đối các chính sách khoa học của chính quyền ông Trump đối với khoa học. Trong ảnh, bất chấp trời mưa, sự kiện tại Đài tưởng niệm Washington và Quảng trường Quốc gia, thu hút nhiều diễn giả nổi tiếng và các nhà khoa học đến thảo luận về tầm quan trọng của khoa học đối với chính sách. Ảnh: Wikicommons
Một điểm đáng ngại lớn khác là nguy cơ gây rạn nứt các hoạt động hợp tác quốc tế. Các điều khoản 202 và 220 được thiết kế nhằm ngăn chặn việc hợp tác với các quốc gia bị coi là đối thủ, hoặc cần đặc biệt lưu tâm, hoặc đang chịu các lệnh trừng phạt, hạn chế liên quan đến an ninh quốc gia, quốc phòng hay hoạt động tình báo.
Nhiều người lo sợ rằng nếu các điều khoản này bị diễn giải quá rộng và tùy tiện, nó sẽ bóp nghẹt các chương trình hợp tác quốc tế. Khi đó, chính phủ có thể dễ dàng cắt nguồn tiền tài trợ cho cả những việc cơ bản nhất như nghiên cứu chung, hỗ trợ kỹ thuật, chia sẻ dữ liệu hay thậm chí là chi phí đi lại của các nhà khoa học. NASA gần đây đã phải thắt chặt an ninh nghiên cứu, bởi một báo cáo vào tháng 5 năm 2026 [3] cho thấy nhiều trường hợp các khoản tài trợ học thuật của NASA vô tình "tiếp tay" cho các công trình nghiên cứu được đồng xuất bản với những tổ chức có liên đới đến bộ máy quốc phòng của Trung Quốc.
Thủ tục hành chính rườm rà hơn
Nhìn chung, có lý do để lo sợ rằng điều khoản 202 sẽ hạn chế các khoản tài trợ R&D cho các đơn vị ở Mỹ. Điều khoản này yêu cầu các yếu tố trong chương trình hợp tác quốc tế đều phải được luật liên bang phê chuẩn hoặc phải có cái gật đầu từ một quan chức chính trị cấp cao; khi đó, các nhà nghiên cứu Mỹ có thể bị cô lập khỏi các dự án toàn cầu lớn như CERN chỉ vì những thủ tục hành chính rườm rà phát sinh.
Các điểm đáng lo ngại khác còn bao gồm cả các vấn đề tưởng như nhỏ nhặt hơn như công tác tài trợ hội thảo (điều khoản 432), phí thành viên, đặt mua tạp chí chuyên ngành (điều khoản 454) hay chi phí xuất bản (điều khoản 461).
Dự thảo của OMB đã vấp phải phản ứng dữ dội từ cộng đồng khoa học, y tế và giáo dục đại học. Cộng đồng học thuật lo lắng rằng quy định mới này sẽ chính trị hóa, gây cản trở nghiên cứu và hạn chế hợp tác khoa học. Các tổ chức lớn cảnh báo rằng quy định này, dự kiến có hiệu lực vào tháng 10 năm nay, sẽ cản trở những phát kiến y học có khả năng cứu sống con người. Họ đã kêu gọi các thành viên gửi ý kiến phản đối tới OMB. Cuối cùng, 496.769 ý kiến phản hồi đã được gửi tới OMB khi thời hạn lấy ý kiến kết thúc vào ngày 13/7 vừa qua.
- Hội Vật lý Mỹ (APS) [4] khẳng định rằng: "Những thay đổi được đề xuất sẽ làm thay đổi căn bản cách thức thực hành khoa học tại Mỹ, làm suy yếu hệ thống bình duyệt chuyên môn và hợp tác quốc tế vốn là trọng tâm giúp Mỹ trở thành quốc gia dẫn đầu toàn cầu về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo."
- Tạp chí Science [5] cảnh báo về "Một báo động đỏ khác cho nền khoa học Mỹ", trong khi tờ The Scientist [6] viết rằng: "Những đề xuất mới đe dọa tương lai của nghiên cứu, khi ông chính quyền Trump tìm cách chính trị hóa nguồn tài trợ khoa học từ ngân sách liên bang của Mỹ."
- Hội Khí tượng Mỹ (AMS) [7] cảnh báo: "Quy định mới sẽ đảo lộn khoa học và viết lại cách thức cấp tài trợ của liên bang."
- Hiệp hội Nghiên cứu Ung thư Mỹ (AACR) [8] bày tỏ sự "quan ngại sâu sắc rằng quy định mới này là một mối đe dọa lớn đối với Viện Y tế Quốc gia (NIH) cùng sứ mệnh nhân đạo của cơ quan này. Đó là sứ mệnh chạy đua với thời gian để tìm ra hy vọng sống cho bệnh nhân ung thư cùng hàng triệu người Mỹ khác đang phải chống chọi với hàng trăm căn bệnh quái ác mỗi ngày. AACR kiên quyết phản đối nhiều thay đổi được đề xuất; một số lượng lớn các thay đổi này, nếu được thông qua, sẽ gây xáo trộn cực kỳ nghiêm trọng cho các nghiên cứu cứu sống con người mà chính phủ liên bang tài trợ và giám sát, chủ yếu thông qua NIH."
Sự kiện tuần hành vì khoa học tại Gainesville vào năm 2017 thu hút 1000 người đi bộ từ Sân vận động Ben Hill Griffin đến Quảng trường Bo Diddley. Đây là thời điểm chính quyền đang đề xuất cắt giảm ngân sách các cơ quan liên bang như Cơ quan Bảo vệ Môi trường (EPA) và Viện Y tế Quốc gia (NIH). Ảnh: Wikicommons
- Tổ chức các Nhà sử học Mỹ [9] "sát cánh cùng các đồng nghiệp trong các ngành nhân văn và khoa học để phản đối đề xuất của OMB. Đây là một sự điều chỉnh nguy hại trên diện rộng, đe dọa phá hỏng hệ thống quy định và thủ tục quản lý ngân sách liên bang."
- Hiệp hội Giáo sư Đại học Mỹ (AAUP) [10] nhận định "Việc chuyển giao quyền quyết định cốt lõi về nguồn tài trợ nghiên cứu từ tay các chuyên gia khoa học có trình độ sang các quan chức chính trị thực chất là hành vi vũ khí hóa bộ máy hành chính. Điều này chỉ nhằm phục vụ cho tham vọng kiểm soát độc đoán của chính quyền ông Trump đối với nền khoa học nước nhà. Bằng cách tước bỏ quy trình bình duyệt khách quan và ưu tiên sự tuân thủ về tư tưởng hơn tính liêm chính khoa học, đề xuất này sẽ khiến các công trình nghiên cứu dùng ngân sách công kém tin cậy hơn, ít đáp ứng nhu cầu công chúng hơn, và dễ bị kiểm duyệt, thao túng hơn. Với đề xuất này, chính trị gia giờ đây có thể tùy ý cắt tiền của bất kỳ dự án nào vì những lý do hoàn toàn chẳng liên quan gì đến chuyên môn khoa học.
Lo ngại làm lung lay nền móng hệ thống nghiên cứu
Quy trình bình duyệt độc lập và khách quan chính là nền móng của hệ thống nghiên cứu Mỹ thời hậu chiến, mở ra một kỷ nguyên tiến bộ công nghệ thay đổi thế giới. Nhờ đặt giá trị khoa học lên trên sự ưu ái chính trị, hệ thống này đã khởi nguồn cho những đổi mới cách mạng hóa tiến trình phát triển toàn cầu, sức khỏe cộng đồng, phúc lợi con người và thúc đẩy sự tăng trưởng kinh tế của nước Mỹ. Ép buộc giới khoa học phải trung thành với phe phái chính trị mà phớt lờ đi sự đồng thuận chuyên môn chắc chắn sẽ đẩy nền nghiên cứu nước nhà vào một cuộc khủng hoảng nghiên cứu công. Một khi nguồn vốn cho nghiên cứu y sinh, thích ứng biến đổi khí hậu và các lĩnh vực then chốt khác bị gián đoạn, cái giá phải trả sẽ chia đều cho tất cả chúng ta, bất kể bạn ở bang đỏ hay bang xanh [Ý chỉ các bang có đa số cử tri ủng hộ đảng Cộng hòa hoặc đảng Dân chủ].
Việc chính trị hóa tài trợ nghiên cứu sẽ ảnh hưởng đến tiến trình nghiên cứu các phương pháp điều trị ung thư, bệnh tim, tiểu đường, Alzheimer và muôn vàn vấn đề sức khỏe cộng đồng khác, đồng thời hủy hoại nghiên cứu khoa học công nghệ vốn là động lực phát triển kinh tế của các địa phương và tiểu bang. Chúng tôi khẩn thiết kêu gọi cộng đồng khoa học, lãnh đạo Viện trường, những người đứng đầu doanh nghiệp và công chúng quyết liệt phản kháng nỗ lực áp đặt này lên nền nghiên cứu khoa học Mỹ."
Đó là phản ứng của những người làm khoa học. Còn phần lớn người dân chưa chắc đồng lòng với quan điểm này. Đối với họ, hai chữ "khoa học" không mang cùng một ý nghĩa thiêng liêng như thế. Thay vì thấu hiểu những nỗi lo âu mà giới khoa học đang bày tỏ, nhiều khả năng họ sẽ dễ chấp nhận những lập luận mà OMB đưa ra khi giới thiệu dự thảo mới hơn: "OMB đề xuất các sửa đổi nhằm nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và hoạt động giám sát đối với các khoản tài trợ liên bang trên toàn chính phủ. Điều này bao gồm việc đảm bảo tiền thuế của người dân Mỹ không bị lãng phí hoặc sử dụng sai mục đích, các hoạt động được thực hiện nhờ nguồn tài trợ của liên bang phải phù hợp với luật pháp và chính sách, và những người nhận tài trợ phải chịu trách nhiệm nếu không đáp ứng được các tiêu chuẩn liên quan. Các sửa đổi cũng nhằm đảm bảo các nguyên tắc cơ bản của Mỹ về bình đẳng và cơ hội bình đẳng được tôn trọng trong suốt các giai đoạn của quy trình cấp tài trợ, và không còn cho phép sự phân biệt đối xử bất hợp pháp... Cuối cùng, OMB cũng đề xuất các thay đổi nhằm giảm bớt gánh nặng cho người nhận tài trợ... Những thay đổi được đề xuất thể hiện cam kết của chính quyền đối với tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và sự giám sát thích đáng đối với quy trình cấp tài trợ liên bang. Các quy định đề xuất nhằm đảm bảo tiền thuế của người dân Mỹ cuối cùng được sử dụng để phục vụ cho chính nhu cầu của người dân Mỹ."
Những lời lẽ ấy nghe qua khá hợp lý, và đại đa số công chúng - những người thường không hiểu quá sâu về khoa học chẳng có lý do gì để phản bác chúng. Ngôn từ của OMB tạo ra sự tin cậy và thể hiện tính chừng mực; ngược lại, ngôn từ của các nhà khoa học lại đầy phẫn nộ, lo âu và dễ bị cho là mang định kiến cá nhân. Hơn nữa, quả thực không khó để người ta tìm ra những ví dụ mà các nhà khoa học đã có hành vi sai trái, lãng phí hoặc sử dụng sai mục đích nguồn quỹ liên bang được cấp
Các tổ chức lớn thừa hiểu thực tế này, nên họ cũng tránh công khai chỉ trích đề xuất của OMB. Thay vào đó, họ chỉ đơn thuần thông báo cho các thành viên và nhân viên của mình lưu ý, đồng thời khuyến khích họ tự gửi ý kiến đóng góp.
Sự việc này là minh chứng cho thấy sự ủng hộ của một chính phủ dành cho khoa học có thể mong manh đến nhường nào. Một chính quyền như của ông Trump có xu hướng xem các nhà khoa học là những cá nhân chỉ biết đặt cái mà họ gọi là "tự do trí tuệ" lên trên kỷ luật và sự phục tùng. Chúng ta, những người làm khoa học, cần phải tỉnh táo nhìn nhận thực tế phũ phàng này. Đừng tự mãn, cũng đừng ngây thơ nghĩ rằng niềm tôn kính tuyệt đối mà chúng ta dành cho khoa học và những giá trị cao đẹp của nó cũng được chia sẻ bởi đại đa số đồng bào mình. Thực tế, tiếc thay, nào phải như vậy.
Anh Thư dịch
---
Nguồn trích dẫn:
[1] Researchers say this new Trump rule could destroy American science as we know it. They’re fighting back, CNN
https://edition.cnn.com/2026/06/04/climate/trump-omb-funding-rule-climate-science
[2] Regulation for Federal Financial Assistance
https://www.federalregister.gov/documents/2026/05/29/2026-10817/regulation-for-federal-financial-assistance
[3] Research Security for America’s Future in Space, China Select Committee
https://chinaselectcommittee.house.gov/media/reports/research-security-for-america-s-future-in-space
[4] Learn about the Office of Management and Budget proposed rule for federal financial assistance, APS
https://www.aps.org/initiatives/advocate-amplify/policy/federal-grants-rule-change
[5] Another red alert for American science, Science
https://www.science.org/doi/10.1126/science.aej3572
[6] Proposed Changes to Grant Rules Threaten the Future of Research: Scientists Must Act Now!, The Scientist
https://www.the-scientist.com/proposed-changes-to-grant-rules-threaten-the-future-of-research-scientists-must-act-now-74676
[7] New Rule Would Upend Science and Rewrite Federal Grantmaking, AMS
https://headlines.ametsoc.org/2026/07/01/new-rule-would-rewrite-federal-grantmaking/
[8] AACR Statement and Call to Action Concerning OMB Proposal to Rewrite the Rules for Scientists and Physicians Who Are Improving Public Health and Saving Lives, AACR
https://www.aacr.org/about-the-aacr/newsroom/news-releases/aacr-statement-and-call-to-action-concerning-omb-proposal-to-rewrite-the-rules-for-scientists-and-physicians-who-are-improving-public-health-and-saving-liv/
[9] "Organization of American Historians" Facebook Account
https://www.facebook.com/TheOAH/posts/we-stand-with-colleagues-across-the-humanities-and-sciences-in-opposition-to-the/1631531102311896/
[10] OMB Proposal Is the Latest Salvo in Trump’s War on Science, AAUP
https://www.aaup.org/news/omb-proposal-latest-salvo-trumps-war-science?__cf_chl_f_tk=83dSX8Iz6syrk69JNfbaJfeuxNEBJCQ35cy.LCVE.jk-1782966129-1.0.1.1-1tdqze4QRyiwpyPNc73Xli_m7FW2sBB8c.gL4.DKeFA