GS Trịnh Văn Thảo, nhà nghiên cứu xã hội và lịch sử người Pháp gốc Việt, đã từ trần vào lúc 10 giờ ngày 12 tháng 10 năm 2026 tại Aix-en-Provence, Pháp, hưởng thọ 88 tuổi. Thông tin này được anh Trịnh Anh Tài, cháu ruột của Giáo sư, cho biết.
GS Trịnh Văn Thảo. Ảnh: Thụy Phương, thiết kế: Mỹ Hạnh
GS Trịnh Văn Thảo sinh ngày 16 tháng 7 năm 1938 tại Gia Định, trong một gia đình trung lưu. Sau khi đỗ bằng Thành Chung, năm 1955 ông sang Pháp du học. Năm 1967, ông bảo vệ thành công luận án tiến sĩ xã hội học tại Đại học Sorbonne, nghiên cứu về quá trình hội nhập của những người hồi hương từ Đông Dương về Pháp. Năm 1976, ông tiếp tục bảo vệ luận án Tiến sĩ Quốc gia (Doctorat d’État) về Văn chương và Khoa học nhân văn, với đề tài về các tác phẩm chính trị và báo chí của Mác và Ăng-ghen.
Ông từng giảng dạy và nghiên cứu tại Đại học Sorbonne, Đại học Amiens, Đại học Lille, và từ năm 1987 đến năm 2007 tại Đại học Aix-Marseille. Ông cũng là Giáo sư thỉnh giảng tại nhiều đại học quốc tế như UQUAM (Canada), Fortaleza (Brazil) và Ibaraki (Nhật Bản).
Độc giả Việt Nam biết tới ông qua một số công trình đã được chuyển ngữ sang tiếng Việt như bộ Mác và Ăng-ghen với báo chí cách mạng (NXB Anthropos, 3 tập, 1978–1981); Những người đồng hành cùng Hồ Chí Minh (NXB Karthala, 2004); Nhà trường Pháp ở Đông Dương (NXB Thế Giới, 2009); Ba thế hệ trí thức người Việt (NXB Thế Giới, 2013); Xã hội Nho giáo Việt Nam dưới nhãn quan của xã hội học lịch sử (NXB Tri Thức, 2014)...
Nghiên cứu thế hệ những nhà nho cuối cùng đến trường Pháp ở Đông Dương
Theo TS Cao Việt Anh (Viện Nghiên cứu Hán Nôm - Viện Hàn Lâm KHXH Việt Nam), sự nghiệp khoa học của GS Trịnh Văn Thảo được xác lập trên hai khối thành tựu cơ bản tương quan mật thiết với nhau: nghiên cứu về quá trình tương tác giữa con người cá nhân Marx-Engels với chủ nghĩa cộng sản trên toàn cầu và nghiên cứu về diễn tiến dấn thân xã hội của tầng lớp trí thức Việt Nam từ giai đoạn bản lề của hai thế kỷ XIX-XX cho tới nửa sau của thế kỷ XX.
Xuyên suốt các công trình của mình, ông luôn nhấn mạnh mối quan hệ gắn bó giữa sử học và xã hội học, đồng thời làm rõ vai trò của tầng lớp trí thức trong tiến trình lịch sử, văn hóa và xã hội Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại, trong sự giao thoa với các trào lưu tư tưởng lớn của thế giới.
Một dấu mốc quan trọng là công trình Vietnam: Du confucianisme au communisme. Un essai d'itinéraire intellectuel (Việt Nam: Từ Nho giáo đến chủ nghĩa cộng sản – Một khảo luận về hành trình trí thức), xuất bản tại Pháp vào đầu thập niên 1990 và được giới thiệu đến độc giả Việt Nam năm 2013 với tên Ba thế hệ trí thức người Việt (1862–1954).
Trong công trình này, GS Trịnh Văn Thảo tập hợp 222 hồ sơ tiểu sử thuộc ba thế hệ trí thức, từ những nhà nho cuối thế kỷ XIX đến lớp trí thức trưởng thành trong môi trường giáo dục hiện đại dưới thời thuộc địa. Qua những hồ sơ ấy, ông khảo sát sự chuyển biến của giới trí thức Việt Nam trước sự áp đặt của một trật tự chính trị và văn hóa mới. Từ những tư liệu về gia đình, học vấn, môi trường xã hội và hành trình cá nhân, ông tìm cách lý giải vì sao có những người tiếp tục gắn bó với Nho giáo truyền thống, những người khác tìm kiếm con đường cải cách, và một bộ phận lựa chọn đoạn tuyệt với trật tự cũ để theo đuổi những tư tưởng cách mạng.
Cách tiếp cận xã hội học lịch sử giúp ông nhìn sự chuyển biến của tư tưởng không đơn thuần như việc một hệ tư tưởng cũ nhường chỗ cho hệ tư tưởng mới. Đằng sau những lựa chọn chính trị còn là ảnh hưởng lâu dài của giáo dục, truyền thống gia đình, môi trường xã hội và những thời cơ lịch sử.
Một điểm đáng chú ý trong nghiên cứu của GS Trịnh Văn Thảo là sự tiếp nối của những giá trị văn hóa truyền thống giữa các thế hệ trí thức, ngay cả khi họ được đào tạo trong những môi trường giáo dục Tây học và lựa chọn những con đường tư tưởng, chính trị khác nhau.
Một mối quan tâm nghiên cứu khác của ông là vai trò của giáo dục trong quá trình hình thành tầng lớp trí thức Việt Nam hiện đại. Trong Nhà trường Pháp ở Đông Dương, xuất bản bằng tiếng Pháp và được dịch sang tiếng Việt năm 2009, ông khảo sát những tác động lâu dài của hệ thống giáo dục thuộc địa đối với đời sống xã hội và văn hóa Việt Nam. Trường học do chính quyền thực dân thiết lập nhằm phục vụ những mục tiêu cai trị, nhưng đồng thời cũng góp phần đào tạo nên các thế hệ trí thức tiếp cận tri thức và tư tưởng mới từ phương Tây. Trong số đó, nhiều người sau này tham gia những phong trào chống lại chính chế độ thuộc địa.
GS Trịnh Văn Thảo không xem nền giáo dục này như một di sản chỉ có thể được đánh giá theo một chiều. Trong cuộc phỏng vấn với TS Nguyễn Thụy Phương trên Tia Sáng vào năm 2017, ông cho biết mình đã cố gắng phân tích cả những mặt tích cực, tiêu cực, những thành công và thất bại của chế độ giáo dục thuộc địa.
Những tìm tòi ấy cũng được tiếp nối trong các công trình khác của ông, như Những người đồng hành cùng Hồ Chí Minh (Les compagnons de route de Hô Chi Minh, 2004), nghiên cứu về hành trình của những trí thức tham gia chính phủ đầu tiên sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945.
Chuyên khảo Nhà trường Pháp ở Đông Dương bản tiếng Pháp và tiếng Việt.
Ông đồng thời dành sự quan tâm đến nhà triết học Trần Đức Thảo, một nhân vật có hành trình trí thức đặc biệt giữa hai môi trường học thuật Pháp và Việt Nam. Dù nghiên cứu những giai đoạn và nhân vật khác nhau, các công trình này đều cho thấy mối quan tâm bền bỉ của Trịnh Văn Thảo đối với sự hình thành tư tưởng và sự dấn thân của giới trí thức trong những hoàn cảnh lịch sử cụ thể.
Các công trình của ông không nhằm đưa ra lời giải độc nhất cho những vấn đề còn nhiều tranh luận. Giá trị của chúng còn nằm ở việc mở ra cách tiếp cận lịch sử thông qua số phận con người, thay vì chỉ bằng các biến cố và hệ tư tưởng.
"Việc hầu như tất cả những ai tại phương Tây nghiên cứu về Việt Nam cận đại và hiện đại đều cần đối thoại với những công trình của ông cho thấy 'Việt Nam' không chỉ là một đối tượng nghiên cứu trong suốt cuộc đời ông, mà còn trở thành một kiểu 'phương pháp luận'. Đọc các công trình của giáo sư, ta được tiếp xúc với lối kể chuyện chậm rãi, chừng mực và vô cùng giàu có những chi tiết văn hóa về một Việt Nam ở nhiều chiều kích, cả gần và nhìn từ xa", PGS. TS. Phùng Ngọc Kiên (Khoa Văn học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Hà Nội) cho biết.
Lối kể chuyện chừng mực ấy bắt nguồn từ tâm niệm của GS Trịnh Văn Thảo, rằng viết sử hiện đại luôn vấp phải trở ngại về "khoảng cách thời gian". Vì lẽ đó, công việc nghiên cứu sử với ông không chỉ có sự kết hợp giữa số liệu chuẩn xác, phân tích khách quan mà còn cần đến cả "sự đắm chìm vào những nghịch cảnh lịch sử, để từ đó có cái nhìn chừng mực, không né tránh cũng không quy kết, không kết án tức khắc cũng không ngợi ca tức thời".
PGS.TS Phùng Ngọc Kiên cho rằng "điều này chỉ đến khi nhà nghiên cứu không dừng ở những báo cáo, những thống kê, mà có tình yêu vô bờ bến trong nghiên cứu. Đó có lẽ là điều mà những ai đọc ông đều nhận ra, để từ đó khuyến khích ta đối thoại nhiều hơn về Việt Nam".
Một nhịp cầu học thuật giữa Việt Nam và thế giới
Sau thời gian hoạt động ở miền Bắc nước Pháp (ĐH Sorbonre, ĐH Amiens), GS Trịnh Văn Thảo đã đưa Việt Nam học mở rộng tới miền Nam xứ sở hình lục giác này. Là một trong những người sáng lập Viện Nghiên cứu Đông Nam Á (Đại học Aix-Marseille), ông là thành viên quan trọng trong việc tổ chức thành công hội thảo quốc tế Euro-Việt thường kỳ ở châu Âu vào năm 1995, để đưa nhiều kết quả nghiên cứu về Việt Nam ra học giới quốc tế. Là giáo sư đại học, ông đã kế thừa và kiến thiết thành công trong thực tế phương pháp xã hội học lịch sử trong hướng dẫn nghiên cứu.
GS Trịnh Văn Thảo cùng phu nhân, tác giả Nguyễn Duy Bình (bìa trái) và TS Ngô Tự Lập. Ảnh: NVCC
Tháng Ba năm 2017, Quỹ Văn hóa Phan Châu Trinh (Việt Nam) vinh danh ông với vị thế một học giả nghiên cứu hàng đầu về Việt Nam. Trong diễn từ nhận giải, ông đề cập đến sứ mệnh của trí thức Việt tại hải ngoại: "người trí thức có may mắn đi ăn học hay thực nghiệp ở xứ ngoài phải cố gắng học tập nghiêm túc vì họ ý thức những rằng những hiểu biết sẽ cần thiết để đào tạo nhân tài trong nước."
Điều này cũng được nhắc lại trong cuộc phỏng vấn của ông với Tia Sáng, ông nhấn mạnh rằng khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam muốn phát triển cần tăng cường trao đổi với các luồng tư tưởng và giới học thuật quốc tế, đồng thời khuyến khích tinh thần tự lập, tự tin của giới trí thức trong nước.
Sinh thời, ông giữ mối liên hệ mật thiết với nhiều nhà sử học, nhà nghiên cứu có uy tín ở Việt Nam và luôn tận tình giúp đỡ các thế hệ trí thức trẻ Việt Nam du học tại Pháp.
Trong một cuộc trao đổi với nhà báo Vương Bạch Liên năm 2014, ông chia sẻ: "Điều tôi mong muốn nhất đối với thế hệ người trẻ ngày nay là họ vững tin vào vận mệnh dân tộc, hướng hành động và tin tưởng của mình cho hạnh phúc bản thân, gia đình và đất nước. Muốn thế, xã hội và nhà nước ta cũng phải dành cho lớp trẻ tư thế cá nhân, vai trò xã hội và trách nhiệm công dân xứng đáng. Với tư cách là người sử gia và trí thức, ta không quá bi quan cho tương lai của đất nước."
Nhắc lại lần gặp đầu tiên với thầy vào một sáng tháng 9 tại văn phòng giáo sư của ông ở trường Đại học Aix, PGS.TS Phùng Ngọc Kiên vẫn nhớ giọng miền nam hồn hậu của ông, một người Việt Nam xa xứ từ rất lâu, khiến người đối diện khó nghĩ rằng mình đang được nói chuyện với một giáo sư lớn trong ngành xã hội nhân văn của nước Pháp: "Với tôi, tầm vóc giáo sư của ông khi đó trước hết là ở sự bao dung dành cho những ai mới bắt đầu một công việc lặng lẽ và đòi hỏi nhiều sự tỉ mỉ, chính xác."
GS Trịnh Văn Thảo đã dành phần lớn cuộc đời ở nước ngoài, nhưng Việt Nam vẫn luôn hiện diện trong những câu hỏi nghiên cứu của ông. Và có lẽ, điều còn lại sau sự ra đi của ông chính là lời nhắc nhở rằng để hiểu những ngã rẽ của lịch sử dân tộc, trước hết cần hiểu những con người đã sống và đưa ra lựa chọn trong chính những thời khắc ấy.
"Giờ đây độc giả Việt Nam hẳn còn chờ bản dịch những nghiên cứu lớn khác của ông... Nếu một ngày nào đó hết thảy những công trình đó tới được với công chúng Việt Nam, chắc ông sẽ vô cùng toại nguyện và thanh thản mỉm cười khi thấy tình yêu của mình dành cho quê hương vẫn hiện diện trên những tủ sách của tri thức và niềm tin.", PGS Phùng Ngọc Kiên nói.