GS Yuval Harari: Loài người có nguy cơ không thể hiểu thế giới do mình tạo ra

Khi công cụ trở thành chủ thể

Tại Thung lũng Silicon, một số CEO các công ty công nghệ quyền lực nhất hành tinh tin rằng họ có quyền năng tạo ra một giống loài siêu việt hơn. Năm 2017, Sam Altman, người đứng đầu OpenAI, từng viết rằng AI sẽ cho phép con người trở thành "giống loài đầu tiên tự thiết kế ra hậu duệ của chính mình". Theo Altman, chúng ta hoặc là sẽ khởi động trí thông minh kỹ thuật số "rồi lụi tàn dần thành một nhánh trên cây tiến hóa, hoặc chúng ta có thể tìm ra xem một quá trình dung hợp thành công sẽ trông như thế nào". Nói cách khác, con người có hai lựa chọn: đối mặt với sự tuyệt chủng hoặc dung hợp với máy móc. Altman nói thêm: "Tôi tin rằng quá trình dung hợp đã bắt đầu" và đây "có lẽ là kịch bản tốt nhất của chúng ta".

Tương tự, Dario Amodei, người đứng đầu Anthropic, cũng để ngỏ khả năng các mô hình AI có ý thức. Ông giải thích: "Chúng tôi không biết liệu các mô hình này có ý thức hay không", và nói thêm, "nhưng chúng tôi cởi mở với ý tưởng rằng điều đó có thể xảy ra".

Đầu tháng này, Elon Musk, người đứng đầu SpaceXAI và cũng là người giàu nhất thế giới, đã đăng tải trên mạng xã hội X rằng: "Nhân rộng siêu trí tuệ ra các vì sao là một điều kiện thành công tuyệt vời cho một trình khởi động sinh học", ngầm ví con người như một đoạn mã dùng để khởi chạy hệ điều hành của máy tính. Nói một cách đơn giản, Musk đang cho rằng con người chỉ là một bước đệm tiến tới siêu trí tuệ kỹ thuật số.

Trước những bước tiến vượt bậc của AI và định hướng trên của các công ty công nghệ có tiếng nói quyết định trong phát triển AI, nhà sử học Yuval Noah Harari, trong cuộc trò chuyện gần đây với Đài Truyền hình Czech, cho rằng nếu không có đủ thời gian để hiểu và kiểm soát công nghệ, nhân loại có nguy cơ đánh mất những năng lực quan trọng, thậm chí là khả năng hiểu thế giới mình đang sống.

Ông kể lại việc được một đồng nghiệp gửi cho đoạn video ghi lại cảnh chính ông phát biểu về AI. Người trong video có khuôn mặt, giọng nói, cử chỉ và cách diễn đạt giống hệt ông, nhưng Harari không hề nhớ mình từng nói những điều đó. Phải mất 90 giây, ông mới bắt đầu tin rằng người trên màn hình không phải mình. Sau đó, nhóm cộng sự xác nhận đây là một video giả mạo do AI tạo ra (deepfake). Ngay cả người thân trong gia đình, những người đã biết ông hàng chục năm, cũng không thể chắc chắn video là giả sau 25 phút xem xét.

Đối với Harari, trải nghiệm kỳ lạ này hé lộ một vấn đề nghiêm trọng, con người đang dần mất khả năng phân biệt thật - giả, trong khi ngày càng phụ thuộc vào những hệ thống công nghệ vượt quá khả năng thấu hiểu của chính mình.

Theo ông, điểm khác biệt lớn nhất giữa AI và các công nghệ trước đây không nằm ở tốc độ xử lý mà ở mức độ tự chủ. Trong quá khứ, mọi phát minh đều đóng vai trò công cụ. Một con dao có thể dùng để thái rau hay làm vũ khí, năng lượng hạt nhân có thể dùng để phát điện hay chế tạo bom, nhưng bản thân con dao hay năng lượng hạt nhân không tự quyết định cách chúng được sử dụng. Con người là người cầm chuôi.

Nhưng AI thì khác. "AI không phải là một công cụ. Nó là một chủ thể có khả năng hành động", Harari nhấn mạnh. Một AI có thể tự đưa ra quyết định, tự tạo ra ý tưởng mới, và thậm chí tự thực hiện những điều mà chính người lập trình ra nó cũng không lường trước được. Năng lực này chính là lý do các doanh nghiệp rót hàng nghìn tỷ USD vào AI, bởi nếu AI chỉ làm được những gì con người đã biết, giá trị của nó sẽ rất hạn chế. Tuy nhiên, khả năng tự chủ này đi kèm với một bài toán nan giải về kiểm soát: Nếu chúng ta tạo ra AI để khám phá những điều chưa ai biết, làm sao chúng ta có thể dự đoán và giám sát mọi hành động của nó?

Một ví dụ điển hình cho sự mất kiểm soát này là sự cố liên quan đến OpenAI và nền tảng Hugging Face vào tháng 7 năm 2026. Các tác tử AI (AI agent) đã tìm cách vượt qua môi trường cô lập, thiết lập kênh liên lạc không được cho phép và xâm nhập hệ thống Hugging Face. Hành động "tự lập hội kín và liên thủ tấn công" này của AI nằm ngoài phạm vi mà nhà phát triển dự kiến và cũng nằm ngoài hiểu biết của đa số công chúng. Nó đặt ra một câu hỏi pháp lý và đạo đức lớn: Nếu một người xâm nhập hệ thống, họ chịu trách nhiệm pháp lý. Nhưng nếu một AI tự làm điều đó, ai sẽ là người chịu trách nhiệm? Những người đứng đầu các công ty AI không thể vừa hứa hẹn về một AI kiểm soát được hoàn toàn để xoa dịu công chúng, lại vừa chối bỏ trách nhiệm khi hệ thống gây ra hậu quả.

Những "con bò của tương lai"

Để giải thích rõ hơn về mức độ nguy hiểm của một hệ thống có tính tự chủ cao, Harari sử dụng một phép so sánh sâu sắc về cách loài người thống trị Trái đất. Sức mạnh của chúng ta đến từ khả năng xây dựng các hệ thống hợp tác quy mô lớn như nhà nước, ngân hàng, luật pháp, tôn giáo.

Ngay cả con người vận hành những hệ thống này cũng không hiểu hết về chúng. Không nhân viên ngân hàng nào nhớ hết mọi giao dịch. Nhưng AI thì có thể. Trong khi con người mất hàng triệu năm tiến hóa sinh học trước khi các hệ thống hành chính xuất hiện, thì AI ngay từ lúc sinh ra đã được thiết kế để "hít thở" dữ liệu, quy tắc và cấu trúc thông tin.

Vì AI không cần phải suy nghĩ giống con người để có thể thông minh hơn con người - giống như chiếc máy bay không cần vỗ cánh để bay nhanh hơn chim - AI hoàn toàn có thể thiết kế ra những hệ thống tài chính, pháp luật tinh vi đến mức trí não sinh học của con người không thể giải mã được.

Đưa ra ví dụ, ông cho biết một con bò có thể nhìn thấy con người nhưng không thể hiểu tiền tệ, thị trường chứng khoán hay hệ thống ngân hàng là gì. Người ta có thể mua bán nó thông qua những giao dịch tài chính mà nó hoàn toàn không hay biết. Trong tương lai, con người có thể rơi vào hoàn cảnh tương tự, sống dưới sự chi phối của những hệ thống tài chính, pháp luật do AI tạo ra mà không thể hiểu chúng vận hành như thế nào.

"Chúng ta là những con bò của tương lai", Harari đưa ra dự liệu. Viễn cảnh này được ông gọi là "chứng sa sút trí tuệ tập thể" (collective dementia). Giống như một bệnh nhân mất dần khả năng nhận thức môi trường xung quanh và kiểm soát cuộc sống cá nhân, nhân loại có thể mất đi khả năng hiểu các hệ thống đang vận hành thế giới. Con người vẫn có thể được hưởng những tiến bộ trong y học, năng lượng và sản xuất nhờ AI, nhưng con người có nguy cơ ngày càng bị động và phụ thuộc.

Theo ông Harari, nền tảng của văn minh nhân loại không phải trí thông minh, mà là niềm tin giữa con người với nhau. Nhưng niềm tin ấy đang dần dịch chuyển khi con người ngày càng mất niềm tin vào nhau, vào các thiết chế xã hội, truyền thông, chính phủ và ngân hàng, nhưng lại ngày càng đặt nhiều niềm tin hơn vào AI và các thuật toán.

Không phải định mệnh đã an bài

"Lần đầu tiên trong lịch sử, câu trả lời thành thật là chúng ta không biết [tương lai nhân loại sẽ thế nào]", Harari thừa nhận. Theo ông, ngay cả thế giới năm 2031, chỉ năm năm nữa, cũng có thể nằm ngoài khả năng hình dung hiện nay. Một gia đình nông dân thời Trung cổ không biết năm sau có chiến tranh hay không, nhưng họ biết con cái mình lớn lên vẫn cần học cách trồng trọt, cưỡi ngựa. Ngày nay, không ai biết thị trường lao động hay các thiết chế xã hội năm 2031 sẽ mang hình hài nào.

Theo Harari, điều đáng lo ngại không phải bản thân sự thay đổi. Lịch sử nhân loại luôn gắn liền với những biến động, và khả năng thích nghi chính là một trong những thế mạnh giúp con người tồn tại và phát triển. Vấn đề là liệu xã hội có đủ thời gian để hiểu, thích nghi và điều chỉnh những thay đổi do AI mang lại hay không. "Chúng ta cần đón nhận sự thay đổi và học cách thay đổi một cách khôn ngoan", ông nhận định.

Ông cho rằng chính phủ vẫn có thể can thiệp bằng các quy định về an toàn, trách nhiệm và giới hạn quyền tự chủ của AI. Tuy nhiên, ông cảnh báo rằng các doanh nghiệp công nghệ đang tìm cách ngăn cản những nỗ lực điều tiết ấy. Đối với ông, cần phát triển AI chậm lại để xã hội có đủ thời gian hiểu và quyết định những gì mình sẵn sàng chấp nhận.

Tương lai của AI không phải là một định mệnh đã an bài. Đó là một chuỗi các lựa chọn chính trị và xã hội mà chúng ta phải thực hiện ngay hôm nay, để đảm bảo con người không vô tình biến mình thành những "con bò" ngơ ngác trong một thế giới do chính mình tạo ra.

Hà Trang tổng hợp

Nguồn tham khảo:

Big Tech Oligarchs Have a Terrible Plan for Humanity, The Atlantic
https://www.theatlantic.com/ideas/2026/10/ai-regulation-transhumanism-oligarchs/689013/

"AI could lead to the collective dementia of humankind," says Yuval Noah Harari, Veda 24's Youtube https://www.youtube.com/watch?v=ECVqUU4uCY8

OpenAI and Hugging Face partner to address security incident during model evaluation, OpenAI, https://openai.com/index/hugging-face-model-evaluation-security-incident/