Ở bờ Đông nước Mỹ, ngày 25/2/2025, bé sơ sinh 6 tháng tuổi KJ Muldoon được cứu sống nhờ liệu pháp gen "may đo" riêng, do nhóm nhà khoa học tại Bệnh viện Nhi Philadelphia (CHOP) thiết kế và kiểm soát chặt chẽ.
Gần đúng một tháng sau đó, ngày 24/3/2025, tại Thượng Hải, ca thử nghiệm chỉnh sửa gene não để chữa chứng chậm phát triển cho một bé gái 6 tuổi lại dẫn đến suy đa tạng và tử vong chỉ sau 7 ngày.
Hai ca chỉnh sửa bazơ đầu tiên trên thế giới
Trong phép màu ở CHOP, bé trai KJ được truyền ba đợt dịch chứa hàng tỷ phân tử chỉnh sửa gen, nhắm vào một đột biến gây bệnh trong tế bào gan. Kết quả, khiếm khuyết dường như đã được khắc phục, dù các bác sĩ vẫn cần theo dõi thêm.
"Kết quả của ca này thực sự rất phấn khích", TS. Rebecca Ahrens-Nicklas, phó giáo sư nhi khoa và di truyền học tại CHOP và Đại học Pennsylvania, người trực tiếp điều trị cho KJ, chia sẻ. "Chúng ta thực sự có thể mở ra những phương pháp điều trị mang tính đột phá dành cho những bệnh nhân không còn lựa chọn nào khác."
Từ lâu, các bác sĩ đã biết đến và sử dụng các liệu pháp chỉnh sửa gen, như kỹ thuật CRISPR, để điều trị các bệnh lý di truyền nghiêm trọng về máu như bệnh hồng cầu hình liềm.
Cả hai ca của bé trai KJ và bé gái Trung Quốc đều áp dụng kỹ thuật chỉnh sửa bazơ, có thể coi là một phiên bản CRISPR chuyên biệt hóa và vào loại tiên tiến nhất hiện nay.
Cậu bé KJ được điều trị bệnh di truyền bằng kỹ thuật chỉnh sửa bazơ. Ảnh: Children Hospital of Philadelphia
Ngay sau khi chào đời vào tháng 8/2024, KJ được chẩn đoán mắc chứng thiếu hụt enzyme CPS1 (Carbamoyl Phosphate Synthetase 1 deficiency) - một rối loạn chu trình urê cực kỳ hiếm gặp, tỷ lệ mắc dưới 1/1.000.000. Tình trạng này khiến gan không thể phân giải amoniac và gây nhiễm độc máu nghiêm trọng.
Giải trình tự gen cho thấy KJ mang hai đột biến vô nghĩa trên gen CPS1. Nhóm nghiên cứu của bác sĩ Ahrens-Nicklas và GS Kiran Musunuru tại CHOP và Đại học Pennsylvania đã thiết kế một liệu pháp dành riêng cho em, nhắm vào đột biến Q335X (c.1003C→T) di truyền từ người cha.
Thay vì dùng kỹ thuật CRISPR-Cas9 truyền thống để cắt đứt cả hai mạch DNA, các nhà khoa học sử dụng trình chỉnh sửa bazơ adenine (Adenine Base Editor - ABE) kết hợp với RNA dẫn đường (gRNA). Các thành phần chỉnh sửa gen được đóng gói trong những hạt nano lipid và truyền qua đường tĩnh mạch để đến tế bào gan. Tại đây, ABE thực hiện việc chuyển đổi cặp bazơ A-T bị lỗi thành cặp G-C bình thường.
Theo liệu pháp được phát triển và phê duyệt riêng cho KJ trong thời gian kỷ lục chỉ 6 tháng, bé được truyền ba liều từ tháng 2 đến tháng 4/2025. Sau điều trị, nồng độ amoniac trong máu của bé giảm rõ rệt, bé có thể ăn thêm đạm, giảm được lượng thuốc duy trì và phát triển ổn định. Ca bệnh được công bố trên tạp chí The New England Journal of Medicine vào tháng 5/2025 và KJ được tạp chí Nature đưa vào danh sách 10 nhân vật quan trọng trong khoa học của năm 2025.
Không được may mắn như vậy, bé gái Trung Quốc 6 tuổi mắc hội chứng đột biến gen Snijders Blok-Campeau, đã qua đời sau khi tiếp nhận một liệu pháp cá nhân hóa phức tạp hơn. Snijders Blok-Campeau cũng là một biến gen siêu hiếm, gây ra tình trạng chậm phát triển và chỉ được ghi nhận ở 237 người trên toàn thế giới cho tới nay. Trong thử nghiệm được hội đồng đạo đức Bệnh viện Tân Hoa ở Thượng Hải chấp thuận, hàng nghìn tỷ hạt virus liên kết adeno (AAV) đã được tiêm trực tiếp vào tủy sống của em, nhằm đưa công cụ chỉnh sửa bazơ đến hệ thần kinh trung ương.
Chỉnh sửa bazơ là gì?
Công nghệ chỉnh sửa bazơ (base editing) được mô tả lần đầu vào năm 2016 bởi các nhóm nghiên cứu của TS. David Liu (Mỹ) và TS. Akihiko Kondo (Nhật Bản). Công nghệ này kết hợp hệ thống chỉnh sửa gen CRISPR-Cas9 có khả năng tìm đúng vị trí DNA cần chỉnh sửa, với một enzyme khử amin có thể làm thay đổi cấu trúc hóa học của bốn loại bazơ A, T, G, C tạo nên "bảng chữ cái" của DNA. Nhờ vậy, các nhà khoa học có thể thay thế một bazơ này bằng bazơ khác mà không cần cắt đứt cả hai mạch DNA.
Nếu hình dung hai mạch của chuỗi xoắn kép DNA như hai dải của một chiếc khóa kéo, thì kỹ thuật CRISPR-Cas9 cổ điển hoạt động giống như một chiếc kéo phân tử: nó cắt đứt cả hai mạch DNA tại vị trí cần chỉnh sửa, sau đó dựa vào cơ chế sửa chữa tự nhiên của tế bào để nối lại hai đầu ở chỗ bị cắt hoặc chèn thêm một đoạn DNA mới. Tuy nhiên, quá trình sửa chữa không phải lúc nào cũng chính xác. Tế bào có thể vô tình làm mất hoặc chèn thêm một số nucleotide (gọi là đột biến mất đoạn hoặc thêm đoạn), thậm chí gây ra những bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể. Ngoài ra, kéo phân tử đôi khi có thể cắt nhầm vị trí, dẫn đến các thay đổi ngoài mục tiêu.
Chỉnh sửa bazơ, trong khi đó, giống như một công cụ sửa khóa kéo tỷ mỉ hơn nhiều. Thay vì cắt đứt cả hai mạch DNA, công nghệ này chỉ tác động trực tiếp lên bazơ tại vị trí cần chỉnh sửa. Nhờ không cần cắt đứt cả hai mạch DNA, chỉnh sửa bazơ giảm nguy cơ đã nêu ở trên khi việc chỉnh sửa bị lỗi. Công nghệ chỉnh sửa bazơ đặc biệt có triển vọng trong điều trị các bệnh di truyền bắt nguồn từ sai lệch ở một nucleotide duy nhất trong DNA, tức chỉ một "chữ cái" trong mã di truyền bị viết sai.
Minh họa cách chỉnh sửa các ký tự trong gen người. Nguồn: CRISPR Medicine News, Mỹ Hạnh Việt hóa
Trong vài năm qua, nhiều ứng dụng đầy triển vọng của công nghệ chỉnh sửa bazơ đã được phát triển trên thế giới. Chẳng hạn, vào tháng 7/2022, công ty công nghệ sinh học Verve Therapeutics (Mỹ) đã khởi động thử nghiệm lâm sàng với liệu pháp VERVE-101 nhằm điều trị chứng tăng cholesterol máu gia đình dị hợp tử - căn bệnh di truyền khiến cơ thể có mức cholesterol LDL (cholesterol "xấu") cao bất thường ngay từ khi sinh ra. Trong liệu pháp VERVE-101, các hạt nano lipid được truyền qua đường tĩnh mạch để đưa công cụ chỉnh sửa gen đến tế bào gan. Tại đây, công cụ thay đổi một bazơ trong gen PCSK9, khiến gen mất chức năng và giảm sản xuất protein thúc đẩy sự gia tăng cholesterol LDL trong máu.
Gần đây hơn, hai nhóm nghiên cứu độc lập đã chứng minh tiềm năng ứng dụng chỉnh sửa bazơ trong điều trị bệnh teo cơ tủy sống (SMA), thông qua các thí nghiệm trên tế bào lấy từ bệnh nhân và mô hình chuột. Ở người mắc SMA, gen SMN1 thường bị mất hoặc đột biến, khiến lượng protein SMN giảm nghiêm trọng. Trong khi đó, gen SMN2 không đủ khả năng bù đắp vì phần lớn protein do nó sản xuất đều không hoàn chỉnh. Các nhà khoa học thực hiện chỉnh sửa một cặp bazơ A-T thành G-C trên gen SMN2, nhằm khôi phục khả năng tạo protein SMN đầy đủ chức năng, qua đó bù đắp một phần cho sự thiếu hụt protein do gen SMN1 bị mất hoặc đột biến.
Một ứng dụng quan trọng khác của chỉnh sửa bazơ là bất hoạt đồng thời hai thụ thể CCR5 và CXCR4 trên tế bào T CD4+, một tế bào bạch cầu có vai trò điều phối hoạt động của hệ miễn dịch và là mục tiêu tấn công chính của virus HIV. Trong các thí nghiệm tiền lâm sàng, những tế bào được chỉnh sửa đã thể hiện khả năng chống lại các chủng HIV sử dụng một trong hai thụ thể trên làm "cửa ngõ" xâm nhập.
Công nghệ chỉnh sửa bazơ được mô tả lần đầu vào năm 2016. Ảnh minh họa: Shutterstock
Một số hạn chế đáng kể
Bên cạnh những ưu thế vượt trội so với các công nghệ chỉnh sửa gen khác, chỉnh sửa bazơ còn tồn tại một số hạn chế nghiêm trọng.
Thứ nhất, chỉnh sửa bazơ vẫn đối mặt với những thách thức về độ chính xác, nguy cơ chỉnh sửa ngoài mục tiêu và đặc biệt là phương thức vận chuyển công cụ vào tế bào - đây rất có thể là nguyên nhân dẫn tới ca tử vong của bệnh nhi Trung Quốc. Các nhà nghiên cứu sử dụng hệ thống vector virus liên kết adeno (AAV) để đưa công cụ chỉnh sửa bazơ vào não, nhưng liều lượng virus rất lớn đã gây ra phản ứng miễn dịch nghiêm trọng, dẫn đến biến chứng tử vong. Trường hợp này cho thấy rủi ro không chỉ nằm ở bản thân công cụ chỉnh sửa mà còn ở phương tiện vận chuyển nó vào cơ thể.
Những hạn chế khác của kỹ thuật chỉnh sửa bazơ mang tính đặc thù. Chẳng hạn, để chỉnh sửa một bazơ, công cụ chỉnh sửa phải tìm được vị trí bám thích hợp ở gần bazơ đó. Vị trí bám phải đáp ứng hai điều kiện: Cas9 nhận diện được trình tự DNA tại đó, và bazơ cần thay đổi phải nằm trong phạm vi hoạt động của enzyme chỉnh sửa. Điều này đồng nghĩa công cụ chỉnh sửa bazơ chỉ hoạt động được ở những vị trí đáp ứng các điều kiện nhất định chứ không phải mọi vị trí.
Một hạn chế nữa là công cụ chỉnh sửa bazơ đôi khi có thể làm thay đổi cả những bazơ nằm gần vị trí cần chỉnh sửa. Để hạn chế hiện tượng này, các nhà khoa học đã tạo ra những biến thể enzyme khử amin có phạm vi hoạt động hẹp hơn.
Cuối cùng, tình trạng phát sinh đột biến thêm / mất đoạn cũng có thể xảy ra.
Làm sao tránh "dục tốc bất đạt"
Cả tiềm năng lẫn rủi ro của kỹ thuật chỉnh sửa bazơ hiện tại đều đáng kể: từng ký tự di truyền có thể được viết lại với độ chính xác chưa từng thấy, nhưng nguy cơ là chỉnh sửa nhầm, độc tính từ virus vận chuyển và những biến chứng khó lường trên cơ thể sống. Những thách thức đó đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt về kiểm soát an toàn trong thử nghiệm lâm sàng. Ở điểm này, dường như Mỹ và Trung Quốc đang hành động theo những định hướng khác nhau.
Tại Mỹ, các cơ quan quản lý như FDA duy trì hàng rào thẩm định tập trung cực kỳ nghiêm ngặt, rà soát từng dữ liệu tiền lâm sàng trước khi cấp ngoại lệ nhân đạo cho những ca bệnh hiểm nghèo, đe dọa tính mạng như trường hợp bé KJ. Cách tiếp cận thận trọng của Mỹ bảo vệ tối đa tính mạng bệnh nhân, nhưng cái giá đi kèm là chi phí đắt đỏ và tiến độ chậm chạp.
Trong khi đó, Trung Quốc mở ra cơ chế "hai làn đường", cho phép tiến hành các thử nghiệm do nhà nghiên cứu khởi xướng (Investigator-Initiated Trial, IIT) sau khi bệnh viện phê duyệt, mà không cần trải qua quy trình giám sát cấp quốc gia như các thử nghiệm thông thường. Cách làm này giúp rút ngắn thời gian và giảm chi phí thử nghiệm trên người nhưng cũng dẫn đến sự bùng nổ các thử nghiệm IIT. Theo thống kê của Cơ sở đăng ký thử nghiệm lâm sàng Trung Quốc (Chinese Clinical Trial Registry), đến tháng 4/2026, Trung Quốc đã ghi nhận hơn 40.000 thử nghiệm loại này, chiếm một phần đáng kể hoạt động nghiên cứu chuyển giao nhằm đưa các kết quả khoa học cơ bản vào ứng dụng lâm sàng.
Bởi vậy, sự cố thương tâm với bé gái 6 tuổi kể trên không phải là trường hợp đầu tiên khi những kỳ vọng quá mức vào công nghệ y sinh, cùng với những lỗ hổng trong giám sát, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng ở Trung Quốc. Đầu những năm 2000, bệnh nhân từ nhiều quốc gia đã tìm đến Trung Quốc để được điều trị bằng các liệu pháp tế bào gốc chưa được kiểm chứng. Một thập kỷ sau, khi liệu pháp miễn dịch trở thành xu hướng, những quảng cáo sai lệch về các phương pháp điều trị chưa qua kiểm nghiệm tràn lan trên mạng. Vấn đề này chỉ thu hút sự chú ý đặc biệt của chính quyền sau cái chết của Ngụy Tắc Tây, nam sinh viên 21 tuổi mắc ung thư mô mềm giai đoạn cuối. Gia đình anh đã chi hơn 200.000 nhân dân tệ (khoảng hơn 770 triệu đồng) cho liệu pháp miễn dịch tế bào mà một bệnh viện ở Bắc Kinh quảng cáo là có tỷ lệ thành công cao. Sau bốn đợt điều trị, bệnh vẫn tiến triển và anh qua đời vào tháng 4/2016. Hai năm sau, nhà sinh học - vật lý Hạ Kiến Khuê khiến thế giới bàng hoàng khi tuyên bố đã tạo ra những em bé đầu tiên từ phôi người chỉnh sửa gen bằng công nghệ CRISPR.
Sau mỗi vụ việc, Trung Quốc đã không ngừng nỗ lực củng cố hệ thống quản trị đạo đức liên quan tới các công nghệ mới đầy rủi ro. Cụ thể, Trung Quốc lần đầu tiên đã đưa các điều khoản về đạo đức vào Bộ luật Dân sự, thành lập ủy ban đạo đức quốc gia và ban hành các hướng dẫn thẩm định đạo đức mới cho nghiên cứu lâm sàng. Vụ việc chỉnh sửa bazơ thất bại năm 2025 cũng dẫn tới những điều chỉnh ngặt nghèo hơn với các thử nghiệm IIT.
GS Kiran Musunuru, thành viên chủ chốt của nhóm nghiên cứu góp phần cứu sống bé KJ, cho biết từng có quan niệm khá phổ biến rằng mô hình IIT của Trung Quốc cho phép tiến hành các thử nghiệm lần đầu trên người nhanh chóng và ít tốn kém hơn. Thậm chí, một số nhà nghiên cứu Mỹ còn cho rằng nên học hỏi mô hình Trung Quốc để nâng cao năng lực cạnh tranh.
Tuy nhiên, nghiên cứu của nhóm Yi Hao và Yaojin Peng tại Viện Động vật học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, công bố trên tạp chí Cell Stem Cell tháng 12/2025, đã phân tích 213 thử nghiệm lâm sàng tế bào gốc tại Trung Quốc, gồm 146 thử nghiệm IIT và 67 thử nghiệm theo quy trình thông thường. Kết quả cho thấy, chỉ một số ít thử nghiệm IIT thực sự góp phần đưa các phát hiện khoa học cơ bản vào ứng dụng lâm sàng. Phần lớn còn lại có nội dung trùng lặp, thiếu tính mới và sử dụng nguồn lực kém hiệu quả.
GS Musunuru cũng cảnh báo rằng việc để các bệnh viện tự phê duyệt những thử nghiệm lần đầu công nghệ mới trên người đặc biệt nguy hiểm, bởi các nhà nghiên cứu chưa có đủ kinh nghiệm để đánh giá toàn diện các rủi ro. Hệ quả là hành động của họ phụ thuộc vào mức độ chấp nhận rủi ro. Nguy cơ này còn trầm trọng hơn bởi những lợi ích mà một thử nghiệm lần đầu thành công có thể mang lại cho nhà nghiên cứu và bệnh viện: danh tiếng, cơ hội thăng tiến, thứ hạng cao và nguồn lực dồi dào.
Văn Minh tổng hợp
A promising genetic treatment tailor-made for a baby born with a rare disorder, https://www.npr.org/sections/shots-health-news/2025/05/15/nx-s1-5389620/gene-editing-treatment-crispr-inherited
A fatal reaction, https://www.science.org/content/article/exclusive-death-girl-chinese-gene-editing-trial-was-never-made-public?
Explainer: What Are Base Editors and How Do They Work?, https://crisprmedicinenews.com/news/explainer-what-are-base-editors-and-how-do-they-work/
Base editing: What is it and what does it mean for healthcare?, https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/blog/base-editing-what-is-it-and-what-does-it-mean-for-healthcare/
What China’s Gene-Editing Deaths Reveal About Its Biotech Industry, https://www.noemamag.com/what-chinas-gene-editing-deaths-reveal-about-its-biotech-industry/
An Unspoken Rule Spreads Through Biotech: Share Nothing, https://www.nytimes.com/2026/11/17/science/fearing-chinese-rivals-us-biotech-adopts-a-new-norm-share-nothing.html