Chiếc ghe nhỏ chở đầy gốm sứ Lái Thiêu là hình ảnh chạm vào người xem ngay khi đặt chân đến cửa hàng chính của Minh Long, phường Xuân Hòa, TP HCM. Nhiều thập kỷ trước, chính những chiếc ghe nhỏ bé đã cần mẫn len lỏi qua hệ thống kênh rạch chằng chịt của miền Nam, chở hàng hóa từ các lò nung đến những vùng giao thương sầm uất.
Trên từng chuyến hàng bồng bềnh sông nước không chỉ là đất, là men, mà còn là kế sinh nhai, là ước mơ và cả câu chuyện truyền đời của những người thợ cả đã trọn đời gắn bó với nghề đất và lửa.
Chiếc ghe nhỏ chở gốm sứ Lái Thiêu được đặt trang trọng tại mặt tiền không gian trưng bày mới của gốm sứ Minh Long. Ảnh: BT
"Đặt chiếc ghe ở đây để neo giữ một ký ức đẹp của Minh Long", anh Lý Huy Bửu - Tổng Giám đốc Công ty Minh Long - bộc bạch.
Bởi gốm sứ Minh Long không chỉ là câu chuyện của những chiếc lò nung thế kỷ, đó còn là hành trình truyền lửa thiêng liêng từ người cha tài hoa Lý Ngọc Minh sang thế hệ kế nhiệm.
Từ "tri thức ẩn" đến cuộc cách mạng công nghệ
Lịch sử gốm sứ miền Nam thế kỷ XX ghi dấu hành trình của dòng họ Lý từ những năm 1910 - 1920, khởi đầu bằng những chiếc lò nung thô sơ tại mảnh đất Bình Dương. Ở thời kỳ sơ khai đó, gốm sứ sinh ra trước hết để phục vụ nhu cầu sinh tồn cơ bản: ăn no, mặc ấm, chứ chưa bàn đến mỹ học. Cái nghèo đeo bám xưởng chén gia đình qua nhiều năm tháng nhọc nhằn. Chỉ một thứ tài sản duy nhất được tích lũy - chính là "tri thức ẩn" đến từ những kinh nghiệm xương máu, không có trong sách vở, chỉ được truyền dạy bằng sự thấu cảm tinh tế của người thợ cả.
Ngày ấy, cha của ông Lý Ngọc Minh kiểm soát độ ẩm và độ chảy của men bằng một phương thức nguyên sơ mà diệu kỳ: nhỏ vài giọt lên mặt kính, lặng im quan sát tốc độ lan của dòng chất lỏng. Đó là kỹ năng thượng thừa của một người thợ đã làm nghề đủ lâu, đủ sâu để biết men đang "nói" điều gì.
Cậu bé Lý Ngọc Minh lớn lên trong bầu không khí đậm đặc mùi đất nung và những bí truyền. Khi chỉ mới 12 tuổi, trong cậu đã ấp ủ niềm khát vọng làm cuộc cách mạng cho nghề gốm Việt khi tình cờ đến một triển lãm gốm sứ tại Lái Thiêu. Để rồi chỉ một năm sau, ở tuổi 13, cậu chính thức gánh vác xưởng gốm gia đình.
Ông Lý Ngọc Minh không chỉ tiếp nối nghề xưa theo lối mòn mà nghiên cứu sâu sắc bản chất khoa học của vật liệu. Trong ảnh: Không gian mới của gốm sứ Minh Long trưng bày sản phẩm theo các bối cảnh sống thực tế. Tác giả: BT
Bước vào nghiệp lớn, ông Lý Ngọc Minh không chỉ tiếp nối nghề xưa theo lối mòn, mà đặt nó vào một hệ quy chiếu hoàn toàn mới: nghiên cứu sâu sắc bản chất khoa học của vật liệu. Từ những năm 1980, ông dành phần lớn thời gian cho việc nghiên cứu công nghệ sâu.
Khi hầu hết các xưởng gốm thời đó đều chọn làm gia công ẩn danh cho các đối tác nước ngoài để có doanh thu dễ dàng và an toàn, ông Lý Ngọc Minh kiên quyết từ chối. Ông chấp nhận đi con đường gập ghềnh nhất: giữ lại cái tên Minh Long trên từng sản phẩm.
Lựa chọn tự lực cánh sinh này buộc doanh nghiệp phải tự mình giải quyết những bài toán hóc búa nhất về công thức men, kỹ thuật điều khiển nhiệt độ nung và quản lý chất lượng khắt khe. Kết quả của sự kiên định đó là việc Minh Long làm chủ hoàn toàn quy trình nung một lần ở nhiệt độ kỷ lục 1.380°C, đồng thời phát triển thành công nhiều dòng sản phẩm mang tính đột phá như nồi sứ dưỡng sinh. Đó là cách một doanh nghiệp truyền thống số hóa và công nghệ hóa những kinh nghiệm cảm tính của người thợ thành các thông số kỹ thuật có thể kiểm soát chính xác.
Một truyền thống được tiếp nối bằng những câu hỏi mới
Thế hệ ông Lý Ngọc Minh đã biến tri thức dân gian thành quy trình công nghệ hiện đại. Tới thế hệ của anh Lý Huy Bửu lại mang một sứ mệnh khác: Gìn giữ và phát triển thương hiệu di sản, bảo tồn truyền thống, nhưng đưa được sản phẩm vào nhịp sống đương đại.
Ba người con trai nối nghiệp ông Lý Ngọc Minh: Lý Huy Bửu, Lý Huy Sáng, Lý Huy Đạt. Ảnh: Minh Long
Bước qua cánh cửa không gian trưng bày của Minh Long vừa khai trương tại số 17 Bà Huyện Thanh Quan, người xem thấy thay vì những dãy kệ trưng bày bán lẻ dày đặc và khô khan truyền thống, các tác phẩm gốm sứ được đặt để tinh tế trong các bối cảnh sống thực tế.
Một bàn ăn gia đình ấm cúng, một góc thưởng trà tĩnh lặng. Minh Long đang thực hiện bước chuyển mình từ một thương hiệu tập trung vào sản phẩm gốm sứ trở thành một biểu tượng về phong cách sống. Sự kết hợp giữa kiến trúc hiện đại và nghệ thuật gốm sứ được thể hiện đầy tâm huyết ngay từ mặt tiền tòa nhà, nơi được ốp bằng 22.000 viên gạch sứ sắc xanh lưu ly.
Chúng mang "ADN" Minh Long được giữ gìn qua triết lý 4 Không - 4 Có, như anh Lý Huy Bửu chia sẻ. Đó là Không thời gian, Không biên giới, Không giới tính, Không tuổi tác - Có văn hóa, Có nghệ thuật, Có phong cách, Có hồn.
Điều khiến anh tự hào nhất trong dự án này chính là nhận được cái gật đầu từ người cha của mình. Với một nghệ nhân gạo cội và duy mỹ như ông Lý Ngọc Minh, sự đồng thuận ấy là lời chứng thực quý giá nhất. Nó khẳng định tư duy đổi mới của thế hệ kế thừa không làm phai nhạt tinh hoa gốm sứ Việt, mà trái lại, đang thổi vào đó một làn gió mới.
Trên hành trình trăm năm của Minh Long, mỗi thế hệ đều đặt ra một câu hỏi mang tính thời đại cho cùng một nghề truyền thống. Hôm nay, anh Lý Huy Bửu đi tìm lời giải cho bài toán: "Làm thế nào để ngành nghề truyền thống, các câu chuyện đẹp về bản sắc văn hóa Việt được chuyển tiếp đầy cảm hứng và có hồn thông qua những sản phẩm và không gian gốm sứ, tiếp cận được nhiều thế hệ trong xã hội hiện đại."
Chiếc ghe nhỏ neo đậu trước cửa showroom Minh Long ở Bà Huyện Thanh Quan không đơn thuần là một món đồ hoài niệm để ngắm nhìn. Nó là một sự kết nối lịch sử của nghề, từ những dòng kênh rạch miền Nam đến trung tâm đô thị sầm uất, từ đôi bàn tay trần của người thợ thủ công đến những dây chuyền công nghệ tối tân, và từ một sản phẩm gốm sứ thuần túy đến một trải nghiệm văn hóa - nghệ thuật sống động.