Giữa những ngày hè đổ lửa, các tuyến phố du lịch trung tâm Đà Nẵng hầm hập hơi nóng do nắng gắt từ trên cao dội xuống, hừng hực hắt ngược lên từ mặt đường nhựa, vỉa hè bê tông và những dãy nhà san sát. Trong khi đó, chỉ cách vài cây số, tại bán đảo Sơn Trà và khu vực Hòa Vang, những tán rừng mang đến bầu không khí dịu mát, dễ thở hơn hẳn.
Sự tương phản rõ rệt này chính là biểu hiện tiêu biểu của hiện tượng "đảo nhiệt đô thị" (Urban Heat Island) - thuật ngữ được các nhà khoa học dùng để chỉ tình trạng khu vực lõi thành phố nóng hơn nhiều so với vùng ngoại ô xung quanh.
Vùng lõi đô thị bê tông hóa thành "bẫy nhiệt"
Hiện tượng này phổ biến ở rất nhiều đô thị lớn trên thế giới, là hệ quả không mong đợi của phát triển và bất cập trong quy hoạch đô thị, biến mỗi thành phố thành một hộp nhiệt khổng lồ.
Bản đồ đảo nhiệt đô thị Đà Nẵng trong nghiên cứu vào năm 2020. Vùng nóng tập trung chủ yếu ở khu vực đô thị hóa dày đặc như Hải Châu, Thanh Khê. Các khu vực như Hòa Vang và bán đảo Sơn Trà hầu như không ghi nhận đảo nhiệt. Ảnh: DOI: 10.46326/JMES.2023.64(3).09
Ban ngày, mặt đường nhựa, bê tông, mái tôn và kính liên tục hấp thụ rồi tích tụ luồng nhiệt từ mặt trời. Đến chiều tối, thay vì dịu mát đi, các bề mặt này bắt đầu chu kỳ nhả nhiệt, liên tục phả hơi nóng hực ra xung quanh. Khi làn sóng bê tông hóa nuốt chửng cây xanh và ao hồ, thành phố cũng mất đi những "máy điều hòa tự nhiên" vốn giúp làm mát bằng bóng râm và thoát hơi nước. Càng nhiều khối bê tông, càng ít bóng cây và thiếu gió lùa, vùng lõi đô thị càng biến thành bẫy nhiệt giam lấy con người từ sáng đến đêm.
Nghiên cứu về đảo nhiệt đô thị tại Đà Nẵng xác nhận "những vùng có chỉ số thực vật cao thường có nhiệt độ thấp, ngược lại, những vùng có chỉ số thực vật thấp lại có nhiệt độ cao."
Cơ chế tương tự đã và đang diễn ra trên khắp các đô thị. Tại Hà Nội, một nghiên cứu cho thấy nhiệt độ mặt đất liên quan mật thiết với cơ cấu sử dụng đất. Mô hình của nhóm nghiên cứu ước tính, chẳng hạn một mảnh đất rộng khoảng 160 héc-ta bị chuyển đổi từ thảm xanh sang đất xây dựng, thì khu vực bị bê tông hóa có thể nóng hơn 3,3°C.
Công nhân công trình đang làm việc dưới cái nắng tại Hà Nội. Ảnh: Hoàng Giang
Tại TP.HCM, đảo nhiệt đô thị đang lan rộng dần, không gian đảo nhiệt bề mặt năm 2015 lớn gấp bốn lần so với năm 1995. Cơn lốc bê tông hóa đã khiến nhiệt độ bề mặt trung bình toàn thành phố tăng từ 25,4°C (năm 1988) lên 28,7°C (năm 2024). Hình ảnh vệ tinh cho thấy vùng nóng không còn khu trú ở trung tâm mà đã loang rộng ra các khu vực vùng ven, đặc biệt là về phía Đông và Tây Bắc. Nghiên cứu cũng cho thấy nơi có mật độ cây xanh thấp hơn thường có nhiệt độ bề mặt cao hơn.
Ai gánh hiệu ứng "đảo nhiệt đô thị" nhiều nhất?
Hiện tượng đảo nhiệt đô thị đang dần đe dọa trực tiếp đến sức khỏe người dân. Theo TS. Phạm Đức Phúc, Trung tâm Nghiên cứu Y tế công cộng và Hệ sinh thái CENPHER (Đại học Y tế công cộng), đối với những người phải lao động trực tiếp ngoài trời như người giao hàng (shipper) hay công nhân xây dựng có "gánh nặng nhiệt" trong thời gian dài cao hơn, cảm nhận rõ mức độ "hun người" cao hơn rất nhiều so với chúng ta hình dung khi nhìn vào con số 35 hay 37 độ C hiển thị trên bản tin thời tiết.
Chẳng hạn, đã có các nghiên cứu trên thế giới chỉ ra, nhiệt độ không khí chỉ dao động quanh ngưỡng 31-35°C, nhưng chỉ số nhiệt độ bức xạ trung bình (MRT - Mean Radiant Temperature) dùng để đánh giá mức độ bức xạ nhiệt mà cơ thể con người phải tiếp nhận từ môi trường xung quanh tại các khu vực phơi nắng trực tiếp đã vọt lên tới 60-68°C. Dưới cái nắng gắt, sự kết hợp giữa những yếu tố như nhiệt độ, độ ẩm, bức xạ Mặt trời sẽ làm tê liệt khả năng tự cân bằng thân nhiệt, đẩy cơ thể vào trạng thái căng thẳng nhiệt, kiệt sức, sốc nhiệt.
Không phải ai cũng đứng trước gánh nặng nhiệt do hiện tượng đảo nhiệt đô thị như nhau. Một nghiên cứu về nắng nóng cực đoan ở Việt Nam của Cơ quan Phát triển Pháp (AFD) nhận định rủi ro nhiệt ở đô thị phân bố không đồng đều. Những nhóm yếu thế như trẻ em, người cao tuổi, hộ thu nhập thấp, lao động phi chính thức và người làm việc ngoài trời luôn là nhóm chịu tác động nặng nề nhất. Họ không chỉ dễ bị tổn thương nhất trước các cú sốc nhiệt, mà còn có ít nguồn lực, công cụ hay điều kiện tài chính nhất để tự bảo vệ mình và thích ứng trước sự khắc nghiệt của môi trường.
Biển hiển thị 40 độ C lúc 12h ngày 25/5 nhưng các chỉ số bức xạ nhiệt từ môi trường mà cơ thể người lao động ngoài trời phải chịu còn lớn hơn nhiều. Ảnh: Thế Bằng
Khi phân tích dữ liệu tử vong giai đoạn 2010–2013 kết hợp với mô hình khí tượng theo từng quận/huyện tại TP.HCM, một nhóm nghiên cứu ước tính cứ tăng thêm 1 km² không gian xanh trên 1.000 người có thể giúp ngăn khoảng 7,4 ca tử vong do nhiệt. Điều này cho thấy có thể xem công viên, cây xanh và các mảng xanh đô thị là biện pháp y tế công cộng trong bối cảnh thành phố ngày càng nóng lên.
Tham chiếu cho quy hoạch đô thị
Những tham chiếu từ tác động của hiệu ứng đảo nhiệt đô thị đó rất quan trọng cho quá trình quy hoạch đô thị. Chẳng hạn, một nghiên cứu mô phỏng dựa trên Quy hoạch chung xây dựng thành phố Hà Nội 2030, bản được phê duyệt năm 2011, cho thấy nếu các khu xây dựng mở rộng theo kịch bản quy hoạch, diện tích các vùng hứng chịu mức nhiệt cực đoan 40-41°C sẽ có thể lan rộng sang những khu vực dự kiến xây dựng mới. Các vành đai xanh và vùng đệm xanh trong quy hoạch có tác dụng làm mát bên trong chính các không gian xanh, đặc biệt vào ban đêm. Tuy nhiên, điều này vẫn chưa đủ để làm mát toàn bộ các khu xây dựng xung quanh.
Dù quy hoạch này hiện đã được điều chỉnh, song kết quả nghiên cứu vẫn là lời gợi ý cần thiết về tầm quan trọng của việc bảo vệ không gian xanh, mặt nước và hành lang gió nhằm giảm thiểu rủi ro đảo nhiệt đô thị.
Người dân tránh nắng dưới những mảnh bóng râm ít ỏi trong lúc chờ xe buýt. Ảnh: Tùng Đinh
Nhiều nghiên cứu cũng đã cho thấy các giải pháp như vườn thực vật, đất ngập nước, tường xanh, cây đường phố và ban công phủ thực vật có thể làm giảm nhiệt độ không khí đô thị. Cần giữ và mở rộng các mảng xanh lớn, kết nối hành lang xanh, bảo vệ ao hồ, sông rạch, rừng ngập mặn, đồng thời giảm bề mặt hấp thụ nhiệt bằng vật liệu mát, mái phản xạ nhiệt, bóng râm, thông gió đô thị và kiểm soát mật độ xây dựng.
Để bảo vệ sức khỏe người dân trước hiệu ứng đảo nhiệt, quy hoạch của các thành phố lớn nên tính đến bóng râm như một giải pháp giải nhiệt. Bóng râm có tác dụng làm mát hiệu quả vì bảo vệ cơ thể khỏi bức xạ sóng ngắn của Mặt trời, gồm tia cực tím và ánh sáng khả kiến - yếu tố chính quyết định sự thoải mái về nhiệt của con người trong điều kiện nắng nóng ngoài trời. Nó cũng bảo vệ cơ thể khỏi các bề mặt nóng và nhiệt mà chúng tỏa ra.
Nhìn xa hơn, nếu muốn xây dựng được những chính sách phù hợp trong thời gian, các nhà khoa học AFD cho rằng cần thiết phải đẩy mạnh nghiên cứu về nắng nóng cực đoan tại Việt Nam. Việc hiểu tường tận sẽ giúp dự đoán chính xác những thiệt hại tiềm tàng liên quan đến nhiệt, đồng thời đặt nền móng để xây dựng các chính sách thích ứng phù hợp.
---
Tài liệu tham khảo:
Assessment of the surface urban heat island in Ho Chi Minh City using remote sensing and geographic information systems, Asian Journal of Water, Environment and Pollution.
https://www.accscience.com/journal/AJWEP/articles/online_first/5671
Prediction of surface urban heat island in Ho Chi Minh City, Viet Nam using remote sensing and logistic regression model, IOP Conference Series: Earth and Environmental Science.
https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1755-1315/1349/1/012031
Vietnam in the face of extreme heat events, AFD.
https://shs.cairn.info/journal-afd-research-papers-2024-335-page-8?lang=en
Extreme Heat in Urban Areas of Vietnam: A Systematic Review, AFD.
https://hal.science/hal-05531557/document
Extreme heat in Vietnamese urban areas should be addressed more concretely in climate adaptation plans, AFD
https://www.afd.fr/en/resources/extreme-heat-vietnamese-urban-areas-should-be-addressed-more-concretely-climate
Green Space and Deaths Attributable to the Urban Heat Island Effect in Ho Chi Minh City, National Library of Medicine.
DOI: 10.2105/AJPH.2017.304123
Study of the urban heat island intensity using Landsat 8 in Da Nang in 2020, Journal of Mining and Earth Science.
DOI: 10.46326/JMES.2023.64(3).09
Assessing the Effects of Land-Use Types in Surface Urban Heat Islands for Developing Comfortable Living in Hanoi City, Remote Sensing.
https://www.mdpi.com/2072-4292/10/12/1965
Đặc điểm môi trường nhiệt và diễn biến đảo nhiệt đô thị bề mặt khu vực Bắc thành phố Hồ Chí Minh, Tạp chí Khoa học Đại học Cần Thơ.https://ctujsvn.ctu.edu.vn/index.php/ctujsvn/article/view/2584
Impacts of land use changes from the Hanoi Master Plan 2030 on urban heat islands: Part 1. Cooling effects of proposed green strategies, Sustainable Cities and Society https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2210670716305716