Vì sao cần đo 'gánh nặng nhiệt' thay vì chỉ đo nhiệt độ không khí?

6 giờ 30 tối, ngoài trời vẫn hầm hập, một tài xế xe ôm công nghệ vừa tới chân tòa nhà nhận cuốc xe kể: "Từ trưa tới chiều không dám bật app, nắng rát quá không tài nào chạy nổi, phải đợi tối hẳn mới dám ra đường nhận cuốc".

Biết nán lại thêm một tiếng trên đường là thêm tiền trang trải, ông vẫn phải tắt app vì không thể chịu nổi cái nắng chói chang đổ xuống người, và cái nóng hầm hập từ dưới nền bê tông phả lên suốt hàng chục km chạy xe, trong đó có những quãng không một bóng cây.

Chúng ta hằng ngày vẫn chia sẻ thông tin về những mốc nhiệt độ cao lịch sử, thế nhưng những con số ấy không phản ánh sự khác biệt của "gánh nặng nhiệt" lên các nhóm lao động khác nhau trong xã hội, chẳng hạn tài xế xe ôm hay người bán hàng rong phơi mình ngoài trời chịu "gánh nặng nhiệt" khác như thế nào so với các nhóm làm việc trong nhà. Chính chỉ số này mới giúp các nhà quản lý đưa ra các chính sách phù hợp cho người lao động trong từng môi trường làm việc.

Đo lường nhiệt độ không khí chưa đủ để đánh giá rủi ro sức khỏe

Trong những ngày nắng nóng, điện thoại thường hiển thị nhiệt độ 38°C, 40°C hay thậm chí cao hơn. Tuy cùng một nhiệt độ không khí, nhưng người đứng trên đường nhựa sẽ cảm nhận cái nóng khác hẳn so với đứng dưới bóng cây. Đó là lý do giới nghiên cứu sử dụng khái niệm "Heat Burden" (gánh nặng nhiệt) để phản ánh sát hơn cảm giác bị "hun nóng" của con người. Khái niệm này xem xét tổng tác động của nhiệt độ không khí, bức xạ mặt trời, độ ẩm và các yếu tố môi trường khác lên cơ thể.

Một trong những thước đo phổ biến là MRT (nhiệt độ bức xạ trung bình - Mean Radiant Temperature) - dùng để đánh giá mức độ bức xạ nhiệt mà cơ thể con người phải tiếp nhận từ môi trường xung quanh. MRT tổng hợp nhiều yếu tố vi khí hậu tại chỗ, bao gồm ánh nắng mặt trời chiếu trực tiếp, lượng nhiệt tích tụ rồi tỏa ngược trở lại từ các bề mặt hạ tầng xung quanh như mặt đường nhựa, vỉa hè bê tông, tường nhà và các bề mặt đô thị.

Chỉ số MRT biến động rất lớn tùy thuộc vào vị trí đứng. Trong báo cáo "Site Design and Human Heat Burden in Pacoima, California", nhóm nghiên cứu thuộc Đại học California, Los Angeles (UCLA) ghi nhận vào thời điểm nhiệt độ không khí chỉ dao động quanh ngưỡng 31-35°C, nhưng chỉ số MRT tại các khu vực phơi nắng trực tiếp đã vọt lên tới 60-68°C. Trong khi đó, tại các vị trí có bóng râm, MRT giảm mạnh. Lưu ý rằng, nhiệt độ không khí giữa các khu vực này gần như không có sự khác biệt đáng kể.

Đây là lý do vì sao việc chỉ tập trung vào đo nhiệt độ không khí là chưa đủ để đánh giá đúng rủi ro sức khỏe trong các đợt nắng nóng kéo dài, đặc biệt là với nhóm lao động ngoài trời như công nhân xây dựng, người giao hàng, tài xế công nghệ, công nhân vệ sinh môi trường hay người bán hàng rong.

Theo WHO, mức độ căng thẳng nhiệt mà cơ thể phải chịu phụ thuộc vào ba yếu tố chính: (1) khả năng tự làm mát của cơ thể bị suy giảm khi nhiệt độ và độ ẩm môi trường quá cao, khiến nhiệt sinh ra từ quá trình chuyển hóa khó thoát ra ngoài; (2) quần áo dày hoặc kém thoáng khí cản trở quá trình thoát nhiệt và bay hơi mồ hôi; và (3) cơ thể tiếp tục hấp thụ thêm nhiệt từ môi trường xung quanh, bao gồm bức xạ mặt trời trực tiếp và nhiệt phát ra từ các bề mặt nóng như bê tông, đường nhựa hay tường nhà.

Khi rơi vào thế vừa không thể tự làm mát, lại vừa phải hấp thụ thêm nhiệt lượng từ bên ngoài, con người sẽ đối mặt với nguy cơ kiệt sức và sốc nhiệt. Ngoài ra, việc cơ thể phải gồng mình quá sức để giải nhiệt sẽ tạo ra áp lực lớn lên tim và thận. Hệ quả là các đợt nắng nóng gay gắt có thể làm bùng phát các bệnh mãn tính như tim mạch, hô hấp, tiểu đường, tâm thần, suy thận cấp tính.

Theo các nhà nghiên cứu UCLA, việc đo gánh nặng nhiệt thay vì chỉ đo nhiệt độ không khí sẽ giúp các nhà quản lý xác định chính xác những khu vực nguy hiểm về nhiệt, nhóm dân cư dễ tổn thương và đưa ra giải pháp thực sự giúp giảm lượng nhiệt cơ thể người lao động phải hấp thụ.

Những năm gần đây, bên cạnh MRT, nhiều quốc gia đã áp dụng chỉ số WBGT (Wet-Bulb Globe Temperature - Nhiệt độ bầu ướt) để đánh giá mức độ nguy hiểm của môi trường làm việc nắng nóng. WBGT là một chỉ số tích hợp bốn yếu tố gồm nhiệt độ không khí, độ ẩm, tốc độ gió và bức xạ nhiệt mặt trời.

Ứng dụng vào chính sách của các nước nhiệt đới

Tại Singapore, chỉ số WBGT đã trở thành xương sống trong chính sách cho lao động ngoài trời. Từ năm 2023, Bộ Nhân lực Singapore bắt buộc các công trường xây dựng quy mô lớn, xưởng đóng tàu và ngành công nghiệp chế biến phải lắp đặt hệ thống đo WBGT tại chỗ để giám sát áp lực nhiệt theo thời gian thực. Theo quy chuẩn này, khi chỉ số WBGT chạm ngưỡng từ 32°C trở lên, những công nhân đang làm công việc nặng nhọc phải được nghỉ ngơi dưới bóng râm hoặc trong phòng làm mát, bắt buộc ít nhất 10 phút sau mỗi giờ lao động. Các khoảng nghỉ này không được phép gộp lại nghỉ một lần, bởi phải giảm bớt lượng nhiệt tích tụ bên trong cơ thể liên tục.

Bên cạnh đó, hướng dẫn của Singapore cũng yêu cầu doanh nghiệp bố trí nguồn nước uống sạch ngay sát khu vực làm việc, xây dựng không gian nghỉ ngơi mát mẻ, triển khai các chương trình giúp người lao động dần thích nghi với nhiệt độ, đồng thời thiết lập chế độ giám sát đặc biệt đối với những người có sức đề kháng yếu trước áp lực nhiệt.

Bộ Môi trường và Cơ quan Khí tượng Nhật Bản cũng chọn WBGT làm thước đo chính thức để phát đi các cảnh báo sốc nhiệt quốc gia. Từ tháng 6/2025, Nhật Bản chính thức áp dụng chế tài xử phạt đối với những doanh nghiệp không triển khai đầy đủ các biện pháp phòng chống đột quỵ do nắng bắt buộc khi người lao động phải làm việc kéo dài trong môi trường có chỉ số WBGT từ 28°C hoặc nhiệt độ không khí từ 31°C trở lên. Các quy định mới buộc người sử dụng lao động phải liên tục đo đạc môi trường nhiệt tại nơi làm việc, bố trí nơi nghỉ mát, chủ động giảm cường độ lao động, trang bị đồng phục thông thoáng và kịp thời can thiệp y tế khi công nhân có dấu hiệu say nắng.

Tương tự, từ năm 2021, Qatar đã áp dụng quy định cấm lao động ngoài trời từ 10h đến 15h30, kéo dài từ ngày 1/6 đến 15/9 hằng năm - giai đoạn nắng nóng khắc nghiệt nhất tại vùng Vịnh. Đặc biệt, mọi hoạt động ngoài trời buộc phải dừng lại bất kể thời gian nào trong ngày nếu chỉ số WBGT tại nơi làm việc vượt ngưỡng 32,1°C.

Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đánh giá chính sách của Qatar là minh chứng điển hình cho việc quản lý căng thẳng nhiệt dựa trên bằng chứng khoa học thay vì cảm nhận thời tiết cảm tính. Sau khi quy định được thực thi, số ca công nhân nhập viện vì các bệnh do nhiệt đã giảm hơn một nửa.

Là một trong những nước quan tâm đến vấn đề này từ sớm, từ năm 2012, Trung Quốc đã ban hành "Biện pháp quản lý phòng chống say nắng và hạ nhiệt trong điều kiện thời tiết nhiệt độ cao" nhằm bảo vệ người lao động. Mặc dù Trung Quốc đã tính đến WBGT khi xác định, đo lường và phân cấp công việc liên quan đến nhiệt độ cao, song các ngưỡng vận hành lại chủ yếu dựa trên nhiệt độ không khí tối đa trong ngày.

Nước này xác định "thời tiết nhiệt độ cao" là khi trạm khí tượng địa phương công bố nhiệt độ tối đa trong ngày chạm ngưỡng từ 35°C trở lên. Người sử dụng lao động bắt buộc phải xây dựng chế độ phòng chống nóng, đo lường và giám sát môi trường nhiệt, tổ chức khám sức khỏe định kỳ, cung cấp đồ bảo hộ, nước uống, thuốc thang và bố trí không gian nghỉ ngơi có thông gió hoặc điều hòa.

Khi nhiệt độ tối đa trong ngày đạt từ 40°C trở lên, phải dừng toàn bộ công việc ngoài trời; từ 37°C đến dưới 40°C, tổng thời gian làm việc ngoài trời không được quá 6 giờ và tuyệt đối không được làm việc trong 3 giờ nóng nhất; từ 35°C đến dưới 37°C, doanh nghiệp phải rút ngắn giờ làm liên tục, luân phiên ca và cấm tăng ca. Người lao động cũng được đảm bảo quyền lợi bằng khoản trợ cấp nhiệt độ cao nếu phải làm việc ngoài trời trên 35°C, hoặc làm việc trong nhà nhưng phòng ốc không thể hạ nhiệt xuống dưới 33°C.

Nhưng với nhóm lao động nền tảng số, như tài xế giao đồ ăn, khoảng cách giữa chính sách và thực tế vẫn rất lớn. Một nghiên cứu tại Nam Kinh mô tả, vào những giờ cao điểm giữa trưa của ngày hè đổ lửa, mọi hoạt động lao động ngoài trời (khi nhiệt độ chạm ngưỡng 37-40°C) đều bị nghiêm cấm theo các quy định phòng chống sốc nhiệt do Trung Quốc ban hành. Thế nhưng, ngay cả khi nhiệt độ không khí đã vượt quá 40°C, tài xế giao đồ ăn vẫn len lách qua từng con phố trên chiếc xe máy điện. Với nhóm lao động này, khối lượng công việc trong những ngày nắng nóng không giảm, thậm chí còn nhiều hơn ngày thường, do nhóm khác không muốn đi lại và đặt giao hàng nhiều hơn.

Hệ thống quy định pháp lý dường như vẫn chưa theo kịp mô hình kinh tế nền tảng, bỏ sót nhóm lao động bị điều phối bởi ứng dụng. Dưới sự vận hành của những thuật toán chỉ biết tối ưu hóa tốc độ và quãng đường, gánh nặng nhiệt cực đoan lên cơ thể con người đã hoàn toàn bị gạt ra ngoài lề.

---

Tài liệu tham khảo:

High-Temperature Allowance in China: FIEs’ Compliance Checklist, China Briefing.
https://www.china-briefing.com/news/china-high-temperature-allowance-compliance-guide/

Enhanced Measures to Reduce Heat Stress for Outdoor Workers, Ministry of Manpower.
https://www.mom.gov.sg/newsroom/press-releases/2023/1024-enhanced-measures-to-reduce-heat-stress-for-outdoor-workers

Shade is an essential solution for hotter cities, Nature.
https://www.nature.com/articles/d41586-023-02311-3

Heat exposure and coping strategies for food delivery riders under urban heat extremes, Energy and Buildings.
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0378778824008090

Site Design and Human Heat Burden in Pacoima, California, UCLA.
https://innovation.luskin.ucla.edu/wp-content/uploads/2023/05/luskin-pacoima-extreme-heat-report.pdf?

Heat at work: Implications for safety and health, ILO.
https://heathealth.info/wp-content/uploads/ILO_OSH_Heatstress-R15-compressed.pdf