Ví dụ, nghiên cứu Hiệu suất Con người (2003) không tìm thấy mối liên hệ thống kê đáng kể giữa việc đi trễ kinh niên với đặc điểm tính cách nào, cho thấy vấn đề này không nhất định là do khiếm khuyết tính cách của mỗi người.
Tuy nhiên, một nghiên cứu mới lại vẽ ra một bức tranh đa chiều hơn gồm khuynh hướng tâm lý, đồng hồ sinh học, thậm chí cả những khác biệt sinh học dường như thúc đẩy một số người luôn đúng giờ còn những người khác lại thường chậm trễ.
Một trong những nhà nghiên cứu hàng đầu về tính đúng giờ là Phó chủ nhiệm Khoa tâm lý học Jeff Conte tại Đại học Bang San Diego. Ông lưu ý rằng tuy việc đến trễ không phải luôn gắn chặt với đặc điểm tính cách nào, song phần lớn bằng chứng hiện nay cho thấy có "những khác biệt trong tính cách liên quan đến thói đi trễ kinh niên". Quan điểm này được nhiều nhà nghiên cứu hành vi khác đồng tình.
Việc hiểu được những quy luật này có tầm quan trọng lớn hơn chúng ta nghĩ. Bởi tính đúng giờ giống như chất keo xã hội, thể hiện sự tôn trọng thời gian của người khác, định hình mối quan hệ và hỗ trợ các hệ thống phối hợp của mọi thứ, từ chốn công sở cho đến vận tải và y tế.
Sau đây, chúng ta hãy cùng đến với những động cơ phổ biến nhất dẫn đến chứng trễ hẹn thành thói mà các nghiên cứu mới nhất chỉ ra, và làm sao để khắc phục nhé.
Ảo tưởng lên kế hoạch
Hai nhà tâm lý học Daniel Kahneman và Amos Tverskylần đầu đặt ra thuật ngữ "ảo tưởng lên kế hoạch" vào cuối những năm 1970 để mô tả xu hướng đánh giá thấp thời lượng hoàn thành nhiệm vụ, dù ta đã làm nó nhiều lần.
Dù hầu hết mọi người đều có ảo tưởng này, song một số người lại "nặng" hơn người khác – và nhiều người vẫn chưa biết cách khắc phục.
Dẫu không có bằng chứng thực nghiệm trực tiếp liên hệ người mắc lỗi lên kế hoạch với việc luôn đi trễ, nhưng nghiên cứu chỉ rõ cơ chế đằng sau. Đầu tiên là trực giác: Đánh giá sai thời gian hoàn thành, rồi bạn sẽ bắt đầu ra khỏi nhà và đến nơi muộn hơn dự tính. Thứ hai, những người đánh giá thấp thời gian làm nhiệm vụ – nhất là những cái có thể kiểm soát được – lại thường cho rằng mình có thể tăng tốc từng bước. Chính vì thế, họ chừa ít chỗ cho những điều gây trì hoãn thực tế, làm tăng sai sót về thời gian – thường dẫn đến đi trễ.
Lời khuyên: Bạn chỉ cần tăng gấp đôi thời gian dự tính ban đầu để hoàn thành một việc gì đó. Nếu bạn nghĩ mình sẽ mất 10 phút, hãy tăng lên 20 phút để dự phòng.
 |
Khoa học cho thấy nhiều người thường xuyên đi trễ không phải do vấn đề tính cách, mà do nhiều điều sâu xa hơn thế. Nguồn: iStock |
Thiếu tính tận tâm
Trong Năm đặc điểm tính cách lớn – cởi mở, tận tâm, hướng ngoại, dễ chịu, bất ổn cảm xúc – tính tận tâm có liên hệ mạnh mẽ và nhất quán nhất với tính đúng giờ, người càng có điểm tận tâm cao thì càng đúng giờ.
Lý do là những người tận tâm thường "có trách nhiệm, hướng đến mục tiêu và kỷ luật – đáng tin cậy và chú tâm vào tiểu tiết", theo nhà trị liệu tâm lý lâm sàng Geraldine Joaquim.
Đặc điểm này quan trọng đến mức một phân tích tổng hợp năm 2019 cho thấy đây là yếu tố dự đoán phi nhận thức tốt nhất về hiệu suất tổng thể trong cuộc sống. Bởi lẽ, những người tận tâm tự nhiên xây dựng các thói quen tốt như chuẩn bị, sắp xếp, lên kế hoạch – dẫn tới việc đến sớm hoặc đúng giờ.
Ngược lại, những người có điểm tận tâm thấp lại gặp khó khăn trong việc quản lý thời gian và công việc. Lý do phần nào là vì họ thiếu tổ chức, giảm khả năng tuân theo hoạt động đã định trước, cùng khả năng tự giám sát thời gian yếu hơn – tất cả đều trực tiếp ảnh hưởng tới việc đến đúng giờ như đã định.
Lời khuyên: Chúng ta nên đặt ra những tín hiệu hữu hình để nhận thức thời gian rõ hơn, như đeo đồng hồ hoặc đặt đồng hồ ở nhà và nơi làm việc. Đồng thời, nhận thức được việc đi trễ sẽ ảnh hưởng đến người khác, có thể bị coi là thiếu tôn trọng đối phương cũng giúp ta thay đổi.
Tính đa nhiệm
Nếu bạn thích làm nhiều việc cùng một lúc – chuyển đổi giữa email, nấu ăn và nhắn tin – thì có thể bạn thuộc nhóm đa thời gian bẩm sinh, tức là thích xoay sở nhiều việc cùng một lúc hơn là tuần tự giải quyết.
Tuy điều này có lợi đối với việc sáng tạo hoặc mối quan hệ, song nó lại làm giảm tính đúng giờ. Ví dụ, nghiên cứu cho thấy những người có tính đa thời gian cao thường đến muộn hơn trung bình 15 phút so với những người làm từng việc một. Lý do là những người này thường ưu tiên các mối quan hệ, giao tiếp xã hội, vấn đề bất chợt nảy sinh và coi nhẹ lịch trình cứng nhắc.
Nếu bạn sống trong các nền văn hóa đa thời gian thì việc linh hoạt thời gian không phải là khuyết điểm, và bạn không cần khắc phục. Song, nếu sống ở những nơi coi trọng tính đúng giờ, thì bạn nên đặt báo thức vào thời điểm cần rời đi, bởi vì người có tính đa thời gian thường bị việc đột xuất gây sao nhãng, và tiếng chuông báo thức sẽ là lối thoát khỏi tình cảnh này.
Thời gian sinh học và mất cân bằng nhịp sinh học
Đồng hồ sinh học của mỗi người hoạt động khác nhau. Nhiều người có thời gian sinh học muộn (cú đêm) thức khuya và dậy muộn. Điều này thường ảnh hưởng đến tính đúng giờ của họ do xã hội đa phần hoạt động theo lịch ưu tiên buổi sáng. Các nhà khoa học gọi sự sai lệch này là mất cân bằng sinh học.
Nghiên cứu về sinh học thời gian còn cho thấy "cú đêm" thường giải phóng melatonin chậm, khiến họ cảm thấy đầu óc uể oải và cơ thể mệt mỏi vào sáng sớm. Khi phải dậy sớm bất thường, các hormone thúc đẩy thức dậy không tiết ra đầy đủ, khiến họ mất nhiều thời gian hơn để tỉnh táo. Việc trì hoãn thức dậy khiến họ vội vã, và vội vã lại dẫn đến đi muộn. Không chỉ vậy, tình trạng mất cân bằng sinh học cũng liên quan đến tính bốc đồng và khó khăn trong việc sắp xếp lịch trình, kéo dài tới hết ngày.
Đây là những lý do mà các nghiên cứu cho thấy "cú đêm" sẽ dễ trễ hạn, đánh giá thấp thời gian chuẩn bị và độ tỉnh táo trong ngày có sự thay đổi lớn – tất cả những yếu tố này làm tăng nguy cơ trễ giờ, không chỉ vào buổi sáng.
Lời khuyên: Bạn nên chuẩn bị đồ đạc, trang phục, v.v. từ tối hôm trước để buổi sáng đỡ cập rập. Hãy đặt nhiều báo thức và thức dậy sớm hơn 60-90 phút trước những chuyến đi quan trọng để não bộ có thời gian khởi động. Tuy nhiên, nếu lịch trình hằng ngày của bạn là vấn đề, thì những chiến lược trên sẽ không quá hữu ích. Tốt nhất, bạn nên tìm công việc phù hợp với nhịp sinh học của mình.
Các yếu tố sinh học và liên quan đến chứng tăng động giảm chú ý (ADHD)
Với nhiều người, gốc rễ của việc đi trễ là do yếu tố thần kinh sinh học chứ không phải tính cách. Chẳng hạn như những người mắc chứng ADHD, tự kỷ, chứng khó đọc, mù thời gian – cảm giác thời gian trôi qua khác biệt hoặc không nhớ đến thời gian khi chuyển từ việc này sang việc khác, hoặc quá tập trung vào một việc đến nỗi thời gian biến mất. Những người này thường đánh giá thấp khoảng thời gian làm việc, gặp khó khăn trong việc lên kế hoạch và làm các nhiệm vụ cận kề hạn chót.
Lời khuyên: Bạn nên nhờ người thân, bạn bè, đồng nghiệp giúp đỡ trong quá trình chuyển đổi hoặc cùng làm việc. Bạn cũng có thể sử dụng danh sách kiểm tra số để theo dõi việc cần làm và thêm luôn thời gian di chuyển vào lịch.
Nguồn: nationalgeographic
Bài đăng KH&PT số 1373 (số 49/2025)
Phương Anh lược dịch