Bộ GD&ĐT chưa công bố chính thức Thông tư Quy định tiêu chuẩn, điều kiện, quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư nhưng chúng ta hi vọng những quy định mới sẽ tạo một dấu mốc quan trọng của tự chủ đại học ở Việt Nam, trao trọn quyền tự quyết việc đánh giá, xét chọn và bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư về cho các cơ sở giáo dục đại học dựa trên vị trí việc làm.
Việc phong giáo sư, phó giáo sư dự kiến được giao về các trường đại học thay vì mô hình ba cấp. Trong ảnh: Trụ sở Hội đồng Giáo sư Nhà nước, số 21 Lê Thánh Tông, Hà Nội. Tác giả: Thanh Hằng
Bước đổi mới này, nếu thành hiện thực, sẽ đưa mô hình bổ nhiệm chức danh học thuật tại Việt Nam tiệm cận chuẩn mực tự chủ của các đại học tiên tiến trên thế giới (như hệ thống Tenure-track của Mỹ, Anh, Úc). Từ nay, các chức danh giáo sư và phó giáo sư không còn mang tính hành chính, xin - cho, mà trở thành những vị trí chuyên môn gắn liền với nhu cầu tuyển dụng, năng lực tài chính và định hướng phát triển học thuật nội tại của từng trường.
Kỳ vọng những đột phá về nguyên tắc
Thông tư mới cần thể hiện những nỗ lực thay đổi mang tính hệ thống của ban soạn thảo, với những nguyên tắc:
Xóa cơ chế ‘bộ lọc trung gian’
Với nguyên tắc các cơ sở đào tạo được tự chủ xác định cơ cấu, định mức và chỉ tiêu bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư cho từng ngành/nhóm ngành dựa trên vị trí việc làm, thông tư mới cần xóa bỏ hoàn toàn cơ chế 'bộ lọc trung gian' của Hội đồng giáo sư Nhà nước trước đây, tạo sự chủ động tối đa cho các trường đại học trong cuộc đua thu hút nhân tài và định hình bản sắc học thuật riêng.
Thiết lập hành lang pháp lý nghiêm ngặt về liêm chính khoa học
Khái niệm liêm chính khoa học cần được quy định rõ ràng và xuyên suốt như một tiêu chuẩn cứng để bổ nhiệm và duy trì chức danh. Theo đó, ứng viên dứt khoát không được có vi phạm liêm chính khoa học trong vòng 3-5 năm gần nhất.
Các vi phạm liêm chính khoa học sẽ được định danh cụ thể như gian lận học thuật, đạo văn, trục lợi công bố quốc tế hoặc kê khai không trung thực. Kèm theo đó, các chế tài xử lý (hủy bỏ kết quả, thu hồi quyết định, cấm đăng ký xét bổ nhiệm từ 3 - 5 năm hoặc vĩnh viễn) cùng cơ chế miễn nhiệm, hủy bỏ quyết định bổ nhiệm là những thanh bảo kiếm pháp lý rất cần thiết để thanh lọc các hiện tượng tiêu cực trong công bố khoa học gần đây.
GS Trần Thị Thanh Vân (1980) - Trưởng Khoa Khoa học và Công nghệ vật liệu, Trường Đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia TPHCM, nữ giáo sư trẻ nhất năm 2025 - hướng dẫn sinh viên trong phòng thí nghiệm. Ảnh: VNUHCM
Đổi mới quy trình phản biện độc lập theo chiều sâu chất lượng
Nên dịch chuyển từ việc chấm điểm định lượng cơ học (đếm số lượng bài báo, tính điểm công trình lũy kế) sang đánh giá định tính thực chất.
Theo đó, văn bản phản biện độc lập bắt buộc phải đánh giá toàn diện và chuyên sâu 5 công trình khoa học tiêu biểu nhất của ứng viên. Các tiêu chí định tính bao gồm: tầm vóc học thuật, tính tiên phong, tính nguyên bản, tầm ảnh hưởng, tính liêm chính và sự đóng góp tri thức mới. Quy định này buộc ứng viên phải tập trung vào những nghiên cứu có giá trị thực chất thay vì chạy theo số lượng.
Cơ chế thu hút kiều bào và học giả quốc tế thông thoáng
Cần mở ra cơ hội vàng để thu hút các nhà khoa học xuất sắc ở nước ngoài. Cụ thể, các ứng viên đã được cơ sở giáo dục đại học nước ngoài thuộc nhóm 1.000 trường hàng đầu thế giới (theo QS, THE, ARWU) bổ nhiệm làm giảng viên cơ hữu, toàn thời gian ở chức danh giáo sư hoặc phó giáo sư sẽ được xem xét bổ nhiệm trực tiếp tại Việt Nam mà không cần trải qua các thủ tục hành chính thông thường, miễn là đáp ứng vị trí việc làm của cơ sở đào tạo tiếp nhận. Điều này thể hiện tư duy mở và cầu thị tối đa.
Tôn vinh đỉnh cao học thuật qua chức danh giáo sư xuất sắc
Ở các nước phát triển, hệ thống giáo dục đại học có chức danh giáo sư cao cấp (Distinguished Professor), tương đương với khái niệm "giáo sư xuất sắc", được xét duyệt cực kỳ khắt khe nhằm vinh danh những cá nhân có đóng góp vượt trội và để lại ảnh hưởng lâu dài cho sự tiến bộ học thuật trong nước, quốc tế.
Chúng ta kỳ vọng chức danh giáo sư xuất sắc lần đầu tiên được định nghĩa bằng các tiêu chuẩn cao về học thuật theo thông lệ quốc tế, như chỉ số H-index đạt từ 20 trở lên tính theo Scopus/Web of Science; đảm nhiệm vị trí Tổng biên tập hoặc Phó Tổng biên tập của tạp chí nhóm Q1/Q2 Scopus/WoS; là tác giả chính của ít nhất 10 bài báo Q1/Q2 từ khi được bổ nhiệm PGS; hoặc chủ trì ít nhất bốn nhiệm vụ khoa học công nghệ cấp quốc gia đã nghiệm thu từ đạt yêu cầu trở lên. Các giáo sư xuất sắc cũng không tính vào chỉ tiêu định mức cơ cấu bổ nhiệm của nhà trường.
Tránh các điểm nghẽn và ngộ nhận
Hi vọng thông tư mới sẽ không có các lỗ hổng kỹ thuật, những mâu thuẫn về mặt logic pháp lý, và sự e dè, chưa triệt để trong hội nhập quốc tế. Cụ thể như:
Mâu thuẫn logic pháp lý:
Ví dụ như đã bỏ phiếu kín thì không nên yêu cầu người bỏ phiếu phải ký tên để đảm bảo tính độc lập, khách quan và ngăn chặn mọi tác động tâm lý từ bên ngoài. Nếu bắt buộc thành viên Hội đồng phải 'ký tên' trên phiếu đánh giá, thì về bản chất đã biến thành 'bỏ phiếu công khai' hoặc 'phiếu ghi danh'.
Tính chất "lai" này trở thành bất cập trong môi trường học thuật Việt Nam, nơi mối quan hệ đồng nghiệp, tôn ti trật tự và tâm lý e dè nể nang còn rất nặng nề. Yêu cầu ký tên trên phiếu biểu quyết sẽ triệt tiêu dũng khí học thuật của các thành viên Hội đồng, có thể khiến họ không dám bỏ phiếu 'Không đạt' đối với những ứng viên là cấp trên, đồng nghiệp cùng đơn vị, hoặc những người có tầm ảnh hưởng lớn. Kết quả là quy trình bỏ phiếu kín của Hội đồng biến thành một thủ tục hình thức, làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng của toàn bộ hệ thống đánh giá.
Trần hành chính cứng nhắc: chỉ tiêu bổ nhiệm hằng năm
Không nên đặt ra chỉ tiêu giới hạn bổ nhiệm hằng năm. Ví dụ, nếu đặt ra quy định người đứng đầu cơ sở giáo dục đại học chỉ được xét bổ nhiệm tối đa 20% tổng số chỉ tiêu giáo sư, phó giáo sư theo vị trí việc làm được phê duyệt hằng năm, thì đó là áp đặt cơ học và đi ngược lại nguyên lý tự chủ đại học thực chất.
Đối với các đại học mới thành lập, các trường tư thục định hướng nghiên cứu đang cần thu hút gấp một đội ngũ học giả mạnh để mở ngành, hoặc các ngành công nghệ mũi nhọn (như Trí tuệ nhân tạo, Thiết kế vi mạch bán dẫn, Công nghệ sinh học...) có tốc độ tăng trưởng nhanh, việc giới hạn cứng nhắc chỉ tiêu bổ nhiệm sẽ bóp nghẹt động lực và cơ hội của người lao động trí óc.
Nhiều giảng viên trẻ xuất sắc đủ tiêu chuẩn quốc tế nghiêm ngặt nhất sẽ phải xếp hàng chờ đợi nhiều năm chỉ vì nhà trường đã 'hết quota' bổ nhiệm. Thay vì kiểm soát bằng các rào cản hành chính, Nhà nước nên quản lý bằng các tiêu chí chất lượng, định mức vị trí việc làm chặt chẽ và năng lực tài chính tự cân đối nghiêm cẩn của nhà trường.
Ngộ nhận nhầm lẫn giữa chức danh học thuật và vị trí việc làm
Tại các nước tiên tiến, các giáo sư khi nghỉ hưu được phong tặng giáo sư Danh dự (Emeritus Professor), một sự ghi nhận xứng đáng cho những cống hiến trọn đời hoặc lâu năm cho nhà trường.
Như vậy, chức danh giáo sư hay phó giáo sư dù gắn với vị trí việc làm nhưng đồng thời còn là sự công nhận xã hội, công nhận quốc tế và bảo lưu suốt đời đối với năng lực và sự cống hiến học thuật của một nhà khoa học.
Nếu hiểu rằng các chức danh học thuật giáo sư, phó giáo sư sẽ đương nhiên hết hiệu lực khi các giáo sư, phó giáo sư chuyển công tác, nghỉ hưu, hoặc chấm dứt việc làm, thì đó là sự nhầm lẫn sâu sắc giữa chức danh học thuật và chức vụ giảng dạy/vị trí việc làm trong quản trị đại học, làm tổn thương lòng tự trọng nghề nghiệp và danh dự của các nhà khoa học, đi ngược lại truyền thống 'tôn sư trọng đạo' tốt đẹp của dân tộc.
Cách hiểu này cũng đi ngược tinh thần cởi mở "cầu hiền", "cầu tài" của Thông tư số 59/2026/TT-BGDĐT Quy định về nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu và nhà giáo thỉnh giảng mà Bộ GD&ĐT ban hành ngày 15/7 vừa qua, gây lãng phí nguồn chất xám mà quốc gia cần trân trọng, giữ gìn.
Thỏa hiệp về chuẩn ngoại ngữ
Nếu cho phép khối ngành KHXH, kinh tế, luật, nghệ thuật... được sử dụng một trong 5 ngoại ngữ (Anh, Nga, Pháp, Trung, Đức) và chỉ yêu cầu 'có khả năng giao tiếp bằng tiếng Anh', thì đó là sự phân mảnh lớn về ngôn ngữ học thuật, đi ngược với bối cảnh toàn cầu coi tiếng Anh là ngôn ngữ khoa học quốc tế chính để kết nối và công bố tri thức.
Việc nhân nhượng cho phép sử dụng các ngoại ngữ khác ngoài tiếng Anh đối với khối ngành kinh tế, xã hội, luật... sẽ tiếp tục duy trì khoảng cách tụt hậu của Việt Nam so với thế giới trong các ngành này.
Quan niệm "có khả năng giao tiếp bằng tiếng Anh" là vô cùng mơ hồ, không có công cụ đo lường chuẩn hóa và rất dễ bị lợi dụng để vượt rào. Cơ quan quản lý không nên có quan điểm nửa vời; mâu thuẫn trực diện với tinh thần của Kết luận số 91-KL/TW (12/08/2024) của Bộ Chính trị về việc nâng cao năng lực ngoại ngữ, từng bước đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học. Nghị quyết số 71-NQ/TW (22/08/2025) của Bộ Chính trị tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu này trên phạm vi cả nước, và Quyết định số 2371/QĐ-TTg (27/10/2025) của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án "Đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học giai đoạn 2025-2035, tầm nhìn đến năm 2045".
Khoảng trống kiểm soát quyền lực
Dư luận lo ngại thông tư mới sẽ xóa bỏ vai trò phê duyệt cuối cùng của Hội đồng Giáo sư Nhà nước nhưng lại chưa thiết lập được một cơ chế hậu kiểm độc lập đủ mạnh để kiểm soát chất lượng bổ nhiệm tại các cơ sở đào tạo. Trách nhiệm kiểm tra được giao cho Bộ GD&ĐT, nhưng với quy mô hàng trăm trường đại học, việc thanh tra hành chính định kỳ của Bộ không thể đi sâu kiểm soát được chất lượng chuyên môn nội tại của từng Hội đồng. Điều này tạo ra một khoảng trống quyền lực rất lớn, dẫn đến khả năng 'nương tay' trong đánh giá để bổ nhiệm hàng loạt giáo sư, phó giáo sư nhằm làm đẹp hồ sơ năng lực, phục vụ mục đích quảng cáo và thu hút người học của một số cơ sở giáo dục đại học.
Tiêu chuẩn giáo sư xuất sắc còn xem nhẹ đóng góp thực tiễn
Hội nhập các tiêu chuẩn học thuật quốc tế trong việc công nhận chức danh giáo sư xuất sắc là hết sức cần thiết; nhưng không nên coi nhẹ những gì thuộc về giá trị "quốc nội" như những tiến bộ kỹ thuật có đóng góp cho thực tiễn sản xuất hay những bài phản biện được sử dụng để nâng tầm chính sách vĩ mô.
Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về tiếp tục đẩy mạnh công tác khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đặt ra yêu cầu khoa học phải giải quyết những bài toán thực tiễn của quốc gia. Một nhà khoa học không thể chỉ được vinh danh bằng số lượng bài báo công bố quốc tế hay chỉ số H-Index, mà còn cần và phải được đánh giá qua năng lực dẫn dắt các nhóm nghiên cứu mạnh, tạo ra giá trị thặng dư, thúc đẩy chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và kinh tế tuần hoàn của đất nước.
Một số kiến nghị
Nhằm kiến tạo một bản Thông tư hoàn thiện, kết hợp hài hòa giữa chuẩn mực quốc tế và thực tiễn Việt Nam, chúng tôi đề xuất:
Bỏ yêu cầu ký tên trên phiếu biểu quyết trong quá trình bỏ phiếu kín thông qua danh sách ứng viên đề nghị bổ nhiệm. Thay vào đó, mỗi thành viên Hội đồng bắt buộc viết một bản nhận xét học thuật độc lập có ký tên, được niêm phong lưu hồ sơ bảo mật để phục vụ công tác thanh tra giải trình khi cần.
Không nên có trần khống chế chỉ tiêu bổ nhiệm, mà cần quản lý bằng cách thắt chặt định mức chất lượng, vị trí việc làm và năng lực tự cân đối tài chính.
Công nhận Chức danh GS, PGS là vĩnh viễn. Khi nghỉ hưu, nhà khoa học được xem xét phong tặng danh hiệu Giáo sư Danh dự, được tiếp tục tham gia nghiên cứu, biên soạn tài liệu và hướng dẫn nghiên cứu sinh, hưởng phụ cấp danh dự theo đóng góp thực tế, phù hợp với tinh thần Thông tư 59 của chính Bộ GD&ĐT.
Có thể thiết lập lộ trình 3-5 năm để bắt buộc Tiếng Anh học thuật là tiêu chuẩn ngoại ngữ học thuật chung cho tất cả các ngành (trừ chuyên ngành ngôn ngữ khác hoặc Hán Nôm). Áp dụng chứng chỉ quốc tế chuẩn hóa (IELTS từ 6.5 cho phó giáo sư, từ 7.0 cho giáo sư).
Thành lập Hội đồng Trọng tài Học thuật Quốc gia độc lập hoặc xem xét ủy quyền cho Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam khi Hiệp hội này có Chủ tịch là giáo sư với H-index lớn hơn 15, 2/3 số Phó chủ tịch có H-Index lớn hơn 10. Hội đồng này sẽ đóng vai trò hậu kiểm chuyên môn ngẫu nhiên, tiếp nhận và phân xử các khiếu nại về học thuật đỉnh cao để bảo đảm mặt bằng chất lượng đồng đều.
Đối với việc công nhận giáo sư xuất sắc, tiêu chuẩn đánh giá phải đủ đa dạng để tôn vinh cả những nghiên cứu cơ bản mang tầm quốc tế lẫn những đóng góp thiết thực cho địa phương, cho ngành, cho miếng cơm manh áo hằng ngày của người dân.
Đối với quy trình bổ nhiệm, chúng tôi đề xuất một quy trình quản trị học thuật hiện đại, khép kín và minh bạch hơn, phân định rõ vai trò hậu kiểm chuyên môn:
Bước 1: Xác định nhu cầu tuyển dụng và phê duyệt vị trí việc làm (giao Hội đồng Khoa học & Đào tạo của trường quyết định chỉ tiêu hằng năm dựa trên chiến lược phát triển và năng lực tài chính).
Bước 2: Công khai kế hoạch tuyển dụng, tiêu chuẩn chi tiết (không thấp hơn chuẩn tối thiểu của Bộ GD&ĐT) tối thiểu 30 ngày trên cổng thông tin quốc gia và của trường.
Bước 3: Tiếp nhận hồ sơ, ẩn thông tin cá nhân gắn liền với quyền riêng tư theo quy định bảo vệ dữ liệu, thẩm định tính hợp pháp và công khai hồ sơ ứng viên trong 15 ngày để xã hội giám sát.
Bước 4: Thành lập Hội đồng xét bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư của cơ sở đào tạo (với tối thiểu 1/3 số thành viên ngoài trường) và tổ chức mạng lưới phản biện độc lập (với tối thiểu 5 chuyên gia cho ứng viên giáo sư, ba chuyên gia cho ứng viên phó giáo sư, bảo mật tuyệt đối danh tính người phản biện).
Bước 5: Thẩm định hồ sơ giảng dạy (qua triết lý giáo dục, đổi mới phương pháp giảng dạy, kết quả khảo sát người học) và tổ chức phiên trình bày báo cáo khoa học bằng tiếng Anh trước Hội đồng cùng giảng viên, người học dự thính.
Bước 6: Thành viên Hội đồng viết bản nhận xét độc lập ký tên gửi lưu hồ sơ bảo mật, sau đó tiến hành bỏ phiếu kín (không ký tên trên phiếu) để quyết định danh sách đạt tiêu chuẩn (đòi hỏi đạt từ 2/3 số phiếu đồng ý trở lên).
Bước 7: Công khai kết quả xét chọn trong 15 ngày làm việc. Nếu không phát sinh khiếu nại, Hiệu trưởng ban hành quyết định bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư gắn với hợp đồng lao động tại vị trí việc làm kèm theo điều kiện làm việc, quyền lợi và thu nhập tương ứng.
Bước 8: Cập nhật dữ liệu vào hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về giáo dục đại học, đồng thời gửi hồ sơ báo cáo về Bộ GD&ĐT để thực hiện quy trình giám sát, hậu kiểm ngẫu nhiên từ Hội đồng Trọng tài Học thuật Quốc gia.
Chúng tôi hy vọng và tin rằng Thông tư tới đây của Bộ GD&ĐT sẽ chính thức mở đường cho mô hình tự chủ bổ nhiệm giáo sư và phó giáo sư ở các trường đại học Việt Nam.