Kỳ 1: Công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ có những ưu thế tiềm năng gì
Kỳ 2: Những thiết kế lò phản ứng mô-đun nhỏ có triển vọng thương mại
Trong hai bài viết trước, TS. Lê Chí Dũng đã phân tích Báo cáo Hiện trạng Công nghiệp Hạt nhân Thế giới WNISR 2026 và chỉ ra rằng trên toàn cầu, công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) đang chuyển dần từ giai đoạn nghiên cứu, phát triển và hoàn thiện thiết kế sang giai đoạn triển khai các dự án đầu tiên, bao gồm trình diễn công nghệ, thẩm định và cấp phép, xây dựng và chuẩn bị vận hành. Theo ông, đây là bước chuyển có ý nghĩa, nhưng chưa đồng nghĩa với việc SMR đã bước vào giai đoạn thương mại hóa rộng rãi.
Trong kỳ cuối của loạt bài này, ông trả lời phỏng vấn Tia Sáng về những nguyên tắc không thể thỏa hiệp trong việc lựa chọn công nghệ SMR cho mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.
TS. Lê Chí Dũng. Ảnh: Nhân vật cung cấp. Thiết kế: Mỹ Hạnh
Chia nhỏ công suất thành nhiều mô-đun không làm giảm tương ứng mọi rủi ro an toàn
- Như ông đã phân tích, qua Báo cáo WNISR 2026 có thể thấy SMR đang mở ra một hướng phát triển điện hạt nhân đáng quan tâm, với nhiều thiết kế và mô hình ứng dụng khác nhau. Xin ông cho biết, Việt Nam đang dành mối quan tâm như thế nào cho công nghệ này?
- Mối quan tâm của Việt Nam đối với SMR đang từng bước chuyển từ tìm hiểu công nghệ sang nghiên cứu khả năng ứng dụng và chuẩn bị các điều kiện cần thiết cho phát triển trong dài hạn. Định hướng này được thể hiện trong các chủ trương về bảo đảm an ninh năng lượng, phát triển điện hạt nhân với quy mô linh hoạt, nghiên cứu các nhà máy điện hạt nhân mô-đun nhỏ, cũng như khuyến khích doanh nghiệp nhà nước và tư nhân tham gia phát triển SMR.
Trên thực tế, một số địa phương và doanh nghiệp đã quan tâm tìm hiểu khả năng đề xuất dự án SMR, trong đó có phương án doanh nghiệp tham gia với vai trò chủ đầu tư tiềm năng.
Một số đối tác nước ngoài cũng đã đến Việt Nam giới thiệu, trao đổi thông tin về công nghệ và cơ hội hợp tác. Chẳng hạn, Star Energy của Thụy Sĩ đã phối hợp với Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam tổ chức hoạt động trao đổi, hội thảo. Đã có những biên bản ghi nhớ hợp tác được ký kết và Star Energy đã thành lập pháp nhân tại Việt Nam cùng đối tác trong nước. Một số đối tác Canada cũng đã phối hợp với Tạp chí VnEconomy tổ chức hội thảo về SMR.
Những hoạt động này cho thấy sự quan tâm ngày càng cụ thể của các doanh nghiệp và đối tác quốc tế đối với thị trường Việt Nam. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa hoạt động tìm hiểu công nghệ, xúc tiến hợp tác, ký kết biên bản ghi nhớ hợp tác và một dự án đầu tư đã được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận. Các hoạt động hiện nay có ý nghĩa tích cực trong việc tiếp cận thông tin, nhận diện đối tác và chuẩn bị năng lực nhưng chưa thể được xem là quyết định lựa chọn công nghệ, địa điểm hay nhà đầu tư cho một dự án SMR cụ thể.
- Đã xác định lựa chọn ủng hộ SMR, vậy chúng ta cần làm gì để lựa chọn công nghệ đáp ứng nhu cầu năng lượng, điều kiện kinh tế - kỹ thuật, yêu cầu an toàn và năng lực quốc gia?
- Theo tôi, ủng hộ nghiên cứu và chuẩn bị phát triển SMR không có nghĩa là phải lựa chọn ngay một thiết kế hoặc mô hình dự án cụ thể. Số lượng thiết kế SMR được công bố trên toàn cầu khá lớn, phản ánh sự đa dạng và sức phát triển của lĩnh vực này. Tuy nhiên, khoảng cách giữa một thiết kế mới ở giai đoạn nghiên cứu, thiết kế đã được cơ quan pháp quy thẩm định, dự án đã có quyết định đầu tư, dự án đang xây dựng và nhà máy đã vận hành là rất đáng kể.
Việt Nam nên xây dựng hệ thống tiêu chí theo dõi các mốc phát triển có thể kiểm chứng, như hoàn thành thẩm định thiết kế, đạt quyết định đầu tư cuối cùng, khởi công, hoàn thành xây dựng và vận hành. Đây là cơ sở để xác định thời điểm cũng như mức độ tham gia phù hợp, thay vì chỉ dựa vào cam kết hoặc dự báo của nhà cung cấp.
Việc đánh giá cũng cần xem xét đồng bộ công nghệ lò phản ứng và khả năng bảo đảm nhiên liệu. Công nghệ lò phản ứng tiên tiến, như lò khí nhiệt độ cao, lò neutron nhanh hoặc lò muối nóng chảy, có thể đòi hỏi những điều kiện mới về nhiên liệu, vật liệu, chế tạo và công nghệ. Một số thiết kế sử dụng nhiên liệu uranium hàm lượng cao làm giàu thấp [HALEU - High-Assay Low-Enriched Uranium] đặt ra yêu cầu phải đánh giá kỹ nguồn cung, năng lực chế tạo, vận chuyển, an ninh, an toàn và thanh sát hạt nhân. Vì vậy, đánh giá công nghệ phải đi liền với đánh giá chu trình nhiên liệu và khả năng bảo đảm nguồn cung dài hạn.
Một nội dung không thể thỏa hiệp là an toàn hạt nhân. Các tính năng an toàn thụ động, thiết kế tích hợp và cấu hình mô-đun có thể đem lại lợi ích, nhưng mức độ đóng góp phải được chứng minh thông qua phân tích an toàn và quá trình thẩm định của cơ quan pháp quy. Đối với nhà máy gồm nhiều mô-đun tại cùng một địa điểm, phải phân tích cả hệ thống dùng chung, tương tác giữa các mô-đun và những tình huống có thể ảnh hưởng đồng thời đến nhiều mô-đun. Không nên mặc nhiên cho rằng việc chia nhỏ công suất thành nhiều mô-đun sẽ làm giảm tương ứng mọi rủi ro an toàn.
Cuối cùng, cần đánh giá địa điểm, hạ tầng và quản lý chất thải ngay từ giai đoạn nghiên cứu. Khả năng bố trí SMR gần khu vực có nhu cầu sử dụng điện cao hoặc khu công nghiệp là một hướng ứng dụng đáng quan tâm. Tuy nhiên, địa điểm vẫn phải đáp ứng các yêu cầu về quy hoạch, địa chất, thủy văn, khí tượng, môi trường, giao thông, cấp nước, kết nối lưới điện, ứng phó sự cố và an ninh.
Với tổ hợp nhiều mô-đun, cần đánh giá tổng công suất, diện tích, hạ tầng dùng chung và phương án mở rộng. Nhà cung cấp cũng cần cung cấp dữ liệu có thể kiểm chứng về nhiên liệu đã qua sử dụng và chất thải phóng xạ của chính thiết kế được đề xuất; không nên suy rộng đặc tính của một thiết kế cho toàn bộ các công nghệ SMR.
Như vậy, việc lựa chọn công nghệ cần dựa trên đánh giá tổng hợp, trong đó mức độ trưởng thành, tính khả thi kinh tế, an toàn, bảo đảm nhiên liệu và khả năng đáp ứng điều kiện quốc gia phải được xem xét đồng thời.
- Dựa trên Báo cáo WNISR 2026, ông đã chỉ ra rằng, công suất nhỏ không đồng nghĩa với suất đầu tư thấp hay giá điện cạnh tranh. Vậy làm thế nào để có thể đánh giá đầy đủ hiệu quả kinh tế của SMR?
- Đánh giá hiệu quả kinh tế của SMR cần dựa trên tổng chi phí trong toàn bộ vòng đời dự án, chứ không chỉ nhìn vào công suất hoặc chi phí xây dựng phần đảo hạt nhân. Các khoản mục cần tính đến bao gồm chi phí thiết kế và xây dựng nhà máy; hạ tầng ngoài hàng rào và hệ thống phụ trợ; chi phí vốn, lãi vay và thời gian xây dựng; nhiên liệu; vận hành, bảo dưỡng; thay thế thiết bị; quản lý nhiên liệu đã qua sử dụng và chất thải phóng xạ; tháo dỡ nhà máy; cũng như các chi phí bảo đảm an toàn, an ninh và ứng phó sự cố.
Cần đồng thời xem xét hệ số công suất, tuổi thọ thiết kế, khả năng huy động công suất, quy mô tổ hợp mô-đun và mức độ tận dụng hạ tầng dùng chung. Đặc biệt, phải phân tích khả năng cạnh tranh của điện SMR với các nguồn điện khác trong điều kiện cụ thể của hệ thống điện Việt Nam, thay vì chỉ so sánh suất đầu tư của từng mô-đun.
Một điểm cần lưu ý là lợi thế kinh tế của SMR không tự động xuất hiện chỉ vì công suất mỗi mô-đun nhỏ. Quy mô nhỏ có thể làm giảm yêu cầu vốn đầu tư ban đầu cho một tổ máy và tạo thuận lợi cho triển khai theo giai đoạn, nhưng cũng có thể làm tăng suất đầu tư trên mỗi kilowatt do hiệu ứng kinh tế theo quy mô thấp hơn.
Khả năng chế tạo hàng loạt, tiêu chuẩn hóa thiết kế, rút ngắn thời gian xây dựng, giảm chi phí vốn và hình thành chuỗi cung ứng ổn định mới là những yếu tố có thể cải thiện tính cạnh tranh. Vì vậy, cần đánh giá trên cơ sở các giả định minh bạch và phân tích độ nhạy đối với biến động chi phí, lãi suất, tiến độ, giá nhiên liệu và sản lượng điện.
Phó Thủ tướng Chính phủ Bùi Thanh Sơn dẫn đầu Đoàn công tác kiểm tra thực tế địa điểm quy hoạch Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận, tháng 7/2025. Ảnh: VGP/Hải Minh
Làm chủ công nghệ là quá trình tích lũy năng lực qua nhiều cấp độ
- Chủ trương mở rộng sự tham gia của khu vực kinh tế tư nhân trong phát triển điện hạt nhân SMR đang được thể hiện khá nhất quán trong các văn bản, chính sách gần đây. Xin ông phân tích cụ thể cơ sở pháp lý và tác động của chủ trương này đối với chương trình SMR ở Việt Nam.
- Tôi cho rằng đây là một chuyển biến chính sách đáng chú ý, bởi phát triển SMR đòi hỏi nguồn lực đầu tư, năng lực công nghiệp, nhân lực và hợp tác công nghệ rất lớn. Việc mở rộng sự tham gia của doanh nghiệp nhà nước và tư nhân có thể giúp đa dạng hóa nguồn vốn, tăng khả năng tiếp cận công nghệ, tạo động lực hình thành chuỗi cung ứng trong nước và gắn nhu cầu sử dụng năng lượng của các khu công nghiệp, trung tâm phụ tải với phương án cung cấp điện dài hạn.
Tuy nhiên, cần phân biệt rõ từng tầng nấc pháp lý: chủ trương định hướng, quy định khuyến khích doanh nghiệp tham gia và quy định về phạm vi độc quyền nhà nước. Theo tôi, có bốn nhóm văn bản cần được xem xét khi đánh giá chủ trương.
Thứ nhất, Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, định hướng khuyến khích doanh nghiệp khu vực nhà nước và tư nhân tham gia phát triển điện hạt nhân mô-đun nhỏ. Đây là định hướng chính trị quan trọng để các cơ quan nhà nước cụ thể hóa thành chính sách và pháp luật.
Thứ hai, Luật Năng lượng nguyên tử số 94/2025/QH15 ngày 27/6/2025, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, thiết lập khuôn khổ pháp lý cho phát triển, đầu tư, xây dựng và vận hành nhà máy điện hạt nhân, bao gồm cả SMR, trong toàn bộ vòng đời. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng không nên diễn giải riêng luật này như một quy định tự động trao quyền đầu tư cho mọi doanh nghiệp tư nhân. Việc xác định chủ thể đầu tư còn phải được xem xét trong mối quan hệ với pháp luật về điện lực và các quy định liên quan.
Thứ ba, Nghị quyết số 253/2025/QH15 ngày 11/12/2025 của Quốc hội về các cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026-2030. Đây là một căn cứ pháp lý trực tiếp và rất đáng chú ý đối với việc huy động nguồn lực tư nhân phát triển SMR. Cụ thể, khoản 2 Điều 9 của Nghị quyết nêu rõ, "Khuyến khích doanh nghiệp khu vực nhà nước và tư nhân tham gia nghiên cứu, đầu tư phát triển điện hạt nhân mô đun nhỏ." Nghị quyết cũng giao Chính phủ căn cứ nhu cầu phát triển và tình hình thương mại hóa công nghệ trong từng thời kỳ để ban hành cơ chế đầu tư phát triển SMR. Điều này có ý nghĩa quan trọng: Quốc hội đã xác lập chủ trương khuyến khích cả khu vực nhà nước và tư nhân tham gia, nhưng việc triển khai các dự án cụ thể vẫn cần cơ chế đầu tư phù hợp, đồng thời phải tuân thủ đầy đủ các điều kiện pháp lý và chuyên ngành.
Thứ tư, việc sửa đổi Luật Điện lực năm 2026 là bước cụ thể hóa có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với quyền tham gia đầu tư của doanh nghiệp tư nhân. Để hiểu rõ vấn đề, cần nhìn lại quy định hiện hành. Luật Điện lực số 61/2024/QH15, tại điểm b khoản 2 Điều 5, quy định Nhà nước độc quyền trong hoạt động đầu tư xây dựng và vận hành dự án nhà máy điện hạt nhân, do đó chưa tạo cơ sở pháp lý để doanh nghiệp tư nhân trực tiếp đứng ra đầu tư, vận hành nhà máy điện hạt nhân. Tại dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực năm 2026, cơ quan soạn thảo đề xuất sửa đổi điểm b khoản 2 Điều 5 theo hướng Nhà nước đầu tư xây dựng và vận hành nhà máy điện hạt nhân, trừ nhà máy điện hạt nhân sử dụng công nghệ lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ. Đây là nội dung thay đổi cốt lõi, nếu được Quốc hội thông qua, nhà máy điện hạt nhân sử dụng công nghệ SMR sẽ được loại trừ khỏi phạm vi độc quyền nhà nước. Như vậy, doanh nghiệp tư nhân sẽ có cơ sở pháp lý để tham gia trực tiếp với tư cách nhà đầu tư, chủ đầu tư và chủ thể vận hành, nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định pháp luật [1].
Khi được hoàn thiện đồng bộ, các chính sách trên có thể tạo ra một mô hình huy động nguồn lực đa dạng hơn: Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, quy hoạch, xây dựng năng lực quản lý và giám sát độc lập; doanh nghiệp nhà nước và tư nhân có thể tham gia đầu tư, phát triển dự án trong phạm vi pháp luật cho phép; các viện nghiên cứu, trường đại học và tổ chức hỗ trợ kỹ thuật tham gia đào tạo, nghiên cứu, đánh giá và phát triển năng lực trong nước; còn đối tác quốc tế cung cấp công nghệ, nhiên liệu, dịch vụ và hỗ trợ chuyển giao tri thức.
- Việc doanh nghiệp cả khu vực nhà nước và tư nhân được khuyến khích tham gia nghiên cứu, phát triển dự án SMR có mở đường cho việc làm chủ công nghệ hạt nhân không, theo ông?
- Quy mô của SMR có thể tạo cơ hội để doanh nghiệp trong nước từng bước tham gia vào một số khâu phù hợp với năng lực hiện có. Tuy nhiên, không nên đồng nhất việc tham gia chế tạo một số cấu kiện hoặc cung cấp dịch vụ với làm chủ công nghệ hạt nhân.
Làm chủ công nghệ không phải là trạng thái có hoặc không, mà là quá trình tích lũy năng lực qua nhiều cấp độ: từ hiểu biết và tiếp nhận công nghệ, vận hành và bảo dưỡng, tham gia thiết kế - chế tạo một số hạng mục, đến có khả năng phân tích, thẩm định, cải tiến và phát triển công nghệ.
Bởi vậy, theo tôi, Việt Nam nên bắt đầu bằng việc xác định đối tác có năng lực và thiện chí hợp tác dài hạn; tiếp nhận tri thức, đào tạo nhân lực; đánh giá năng lực của các ngành cơ khí, chế tạo, điện - tự động hóa, vật liệu, xây dựng và dịch vụ kỹ thuật; từ đó xác định những khâu có thể tham gia một cách thực chất.
Thay vì sao chép nguyên xi mô hình phát triển của Hàn Quốc, Trung Quốc hay bất kỳ quốc gia nào, Việt Nam trước hết cần học hỏi phương pháp tích lũy năng lực, cách tổ chức chương trình quốc gia và lựa chọn thứ tự ưu tiên.
Mục tiêu trong giai đoạn đầu không nhất thiết là tự chủ toàn bộ chuỗi cung ứng, mà là tập trung nguồn lực vào những khâu có ý nghĩa chiến lược, phù hợp với quy mô nền kinh tế, dung lượng thị trường điện, tiềm lực vốn, nền tảng công nghiệp và khả năng phát triển nhân lực của Việt Nam.
- Ông có thể cho biết, nhìn chung, kinh nghiệm quốc tế gợi ý gì cho Việt Nam trong tiếp cận các công nghệ SMR?
- Kinh nghiệm quốc tế cho thấy Việt Nam có cơ sở để tiếp cận SMR với tinh thần cởi mở, chủ động nghiên cứu và chuẩn bị năng lực, nhưng đồng thời phải duy trì kỷ luật trong đánh giá công nghệ và quyết định đầu tư.
Theo tôi, không nên xem SMR là giải pháp thay thế mặc nhiên cho các nhà máy điện hạt nhân công suất lớn. Hợp lý hơn là coi đây là một lựa chọn bổ sung, có thể đáp ứng một số nhu cầu cụ thể trong cơ cấu năng lượng tương lai, nếu chứng minh được tính khả thi về công nghệ, kinh tế, an toàn và điều kiện triển khai.
Tôi cho rằng, hướng tiếp cận phù hợp là chủ động nắm bắt cơ hội nhưng không chạy theo công nghệ; mở rộng hợp tác và huy động nguồn lực xã hội nhưng không hạ thấp tiêu chuẩn an toàn; từng bước xây dựng năng lực quốc gia nhưng không đặt mục tiêu nội địa hóa vượt quá khả năng thực tế.
Chỉ khi các điều kiện về công nghệ, kinh tế, pháp lý, hạ tầng và nhân lực được chứng minh đầy đủ, Việt Nam mới nên chuyển từ nghiên cứu, chuẩn bị sang quyết định đầu tư cụ thể. Đây là cách tiếp cận vừa giúp Việt Nam không bỏ lỡ cơ hội phát triển công nghệ mới, vừa bảo đảm các quyết định về điện hạt nhân được đặt trên nền tảng khoa học, thực tiễn và trách nhiệm lâu dài.
Trân trọng cảm ơn ông!
---
[1] Cập nhật: Sáng 21/11, Quốc hội đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực với trên 99% đại biểu tham gia tán thành. Theo đó, Nhà nước độc quyền đầu tư xây dựng, vận hành nhà máy điện hạt nhân, trừ nhà máy sử dụng công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR), đồng nghĩa với doanh nghiệp tư nhân được tham gia đầu tư dự án nhà máy điện hạt nhân SMR. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực có hiệu lực từ 1/6/2027.