Lý do Iran không thể thu phí lâu dài tại eo biển Hormuz

Cuối tuần qua, Mỹ đã tiến hành các cuộc tấn công mới vào cơ sở hạ tầng quân sự của Iran gần eo biển Hormuz. Mỹ tuyên bố rằng đây là hành động đáp trả, sau khi xuất hiện báo cáo về việc máy bay không người lái của Iran mang thuốc nổ đánh trúng một tàu Panama chở dầu thô đi qua eo biển này.

Cả Mỹ và Iran đều cáo buộc nhau vi phạm thỏa thuận hòa bình tạm thời kéo dài 60 ngày mà hai bên đã ký vào trung tuần tháng Bảy, trong đó hứa hẹn "chấm dứt vĩnh viễn các hoạt động quân sự trên tất cả các mặt trận".

Kể từ khi bị Mỹ và Israel tấn công, Iran dần thể hiện ý định biến việc kiểm soát eo biển Hormuz thành một chính sách lâu dài. Điều này làm dấy lên lo ngại rằng sau khi xung đột kết thúc, Iran có thể áp đặt việc thu phí thường trực đối với khoảng 130 con tàu đi qua eo biển mỗi ngày.

Tuy nhiên việc thu phí các tàu đi qua eo biển khó có thể được chấp nhận. Quan trọng hơn, điều đó không khả thi vì eo biển Hormuz không phải là một kênh đào.

Không có cơ sở pháp lý

Thế giới có lý do để lo ngại. Kể từ khi chiến tranh bắt đầu, Iran đã tìm cách ngăn chặn các tàu đi qua eo biển Hormuz, tấn công hơn 40 tàu thương mại trung lập và giết hại một số thủy thủ vô tội.

Cùng với các cuộc tấn công bằng tên lửa, máy bay không người lái và rải thủy lôi ở eo biển, hoạt động vận tải thương mại gần như tê liệt trong hơn ba tháng qua, gây ra những hậu quả kinh tế nghiêm trọng.

Mối lo ngại càng tăng bởi nội dung của thỏa thuận ngừng bắn tạm thời gần đây gồm 14 điểm, trong đó nêu rõ Iran sẽ nỗ lực hết sức để đảm bảo các tàu thương mại di chuyển an toàn và không thu phí, nhưng chỉ trong thời hạn 60 ngày.

Theo kế hoạch, Iran sẽ tiến hành thảo luận về các thỏa thuận trong tương lai với Oman và các quốc gia vùng Vịnh khác sao cho "phù hợp với luật pháp quốc tế hiện hành và quyền chủ quyền của các quốc gia ven biển thuộc eo biển Hormuz".

Trong Công ước Luật Biển của Liên Hợp Quốc, eo biển Hormuz là một eo biển quốc tế, nơi tất cả các tàu đều có quyền quá cảnh mà các quốc gia ven biển không được phép ngăn cấm.

Mặc dù một phần eo biển đi qua vùng lãnh hải của Iran, hệ thống phân luồng giao thông chính nằm trong vùng biển của Oman. Hệ thống phân luồng giao thông là các tuyến do Tổ chức Hàng hải Quốc tế thiết lập để quản lý giao thông an toàn tại các điểm nghẽn đông đúc. Hãy hình dung chúng giống như những làn đường dành cho phương tiện di chuyển trên đường bộ.

Vì vậy, bất chấp những lo ngại về cách diễn đạt của thỏa thuận, Iran không có cơ sở pháp lý để áp đặt việc thu phí đối với hoạt động quá cảnh của tàu thuyền.

Không khả thi trên thực tế

Nhưng câu hỏi thực sự là liệu Iran có thể áp đặt việc thu phí trên thực tế hay không, nhất là khi nước này đã làm đình trệ phần lớn hoạt động vận tải biển thương mại đi qua eo biển Hormuz trong hơn ba tháng qua.

Thoạt nhìn, không phải là không có những tiền lệ rõ ràng. Các tàu phải trả phí để đi qua các kênh đào như kênh đào Suez và kênh đào Panama. Nhưng đây là những tuyến đường thủy hoàn toàn khác biệt về bản chất. Chúng nằm trong lãnh thổ của một quốc gia duy nhất và là những tuyến đường vận chuyển hẹp, được kiểm soát chặt chẽ. Ví dụ, luồng hàng hải có thể lưu thông của kênh đào Suez thường chỉ rộng khoảng 200 mét.

Eo biển Hormuz thì khác. Dù được coi là một eo biển hẹp, tại điểm hẹp nhất, Hormuz vẫn rộng khoảng 39 km, và toàn bộ khu vực phân luồng cho tàu qua lại rộng khoảng 11 km.

Với quy mô rộng lớn như vậy, việc chặn, kiểm tra và kiểm soát các tàu từ chối trả phí trở nên khó hơn nhiều. Áp đặt phí là một chuyện, thực thi nó đối với các tàu không muốn trả phí lại là chuyện hoàn toàn khác.

Các tàu di chuyển qua kênh đào Suez của Ai Cập đi vào từ thành phố cảng Port Said ở phía Bắc hoặc từ thành phố Suez ở phía Nam, sau đó được hoa tiêu của cơ quan chức năng dẫn đường. Các tàu di chuyển theo đoàn, được hộ tống và kiểm soát rất chặt chẽ trong suốt hành trình qua kênh.

Do kênh đào có không gian hẹp và được quản lý chặt chẽ, các tàu thuyền gần như không thể đi qua nếu không trả phí đầy đủ và tuân thủ quy định của cơ quan chức năng.

Đối với eo biển Hormuz, ngay cả khi không xét đến các quy định của luật pháp quốc tế, các công ty vận tải biển và các quốc gia cũng khó có khả năng tự nguyện chấp nhận việc phải trả một khoản phí thường xuyên để đi qua một eo biển quốc tế.

Vấn đề không chỉ nằm ở chi phí, mà còn ở tiền lệ mà nó sẽ tạo ra đối với quyền tự do hàng hải và việc quản lý các eo biển trên toàn thế giới.

Đòn bẩy trên bàn đàm phán hay quyền kiểm soát lâu dài?

Iran không thu phí các tàu để cung cấp dịch vụ quá cảnh, như tại kênh đào Suez hay Panama. Nước này thu phí chỉ vì các tàu quá cảnh một eo biển quốc tế mà theo thông lệ và luật pháp quốc tế, họ vốn có quyền được đi qua.

Oman và các quốc gia vùng Vịnh khác cảnh báo rằng việc áp dụng cơ chế thu phí như vậy sẽ làm suy yếu quyền tự do đi lại và tạo ra một tiền lệ nguy hiểm. Vì vậy, các công ty vận tải sẽ chỉ trả phí nếu bị ép buộc. Nhưng không giống kênh đào Suez hay Panama, eo biển Hormuz rộng hơn nhiều và khó kiểm soát hơn, khiến việc thực thi pháp luật trở nên đầy thách thức.

Trong cuộc xung đột hiện nay, Iran đã ngăn chặn hoạt động vận tải biển bằng cách sử dụng vũ lực và làm gián đoạn thương mại toàn cầu. Mặc dù phản ứng của cộng đồng quốc tế đôi khi khá mờ nhạt, những hành động như vậy không thể là một phương thức bền vững để Iran duy trì việc thu phí lâu dài trong thời bình.

Trừ khi Iran sẵn sàng tiếp tục tấn công các tàu thương mại vô tội sau khi xung đột kết thúc, còn không nước này khó có đủ động lực cũng như cơ chế thực thi cần thiết để buộc các tàu phải trả một khoản phí trái với luật pháp quốc tế. Bởi làm như vậy, họ sẽ đối mặt với các áp lực về ngoại giao, lệnh trừng phạt và sự chỉ trích từ nhiều quốc gia, bao gồm cả Trung Quốc.

Iran đang sử dụng thành công khả năng gây gián đoạn hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz như một đòn bẩy trong các cuộc đàm phán. Nhưng đòn bẩy và quyền kiểm soát lâu dài không phải là một. Iran có thể làm gián đoạn hoạt động hàng hải, nhưng khả năng nước này áp đặt việc thu phí lâu dài tại eo biển Hormuz là rất thấp.

Quốc Hùng dịch

---

Nguồn:

Despite its best efforts, Iran won’t be able to toll the Strait of Hormuz. Here’s why. The Conversation, 29/7/2026. https://theconversation.com/despite-its-best-efforts-iran-wont-be-able-to-toll-the-strait-of-hormuz-heres-why-286241