Lý do khuyến nông chuyển đổi xanh không hiệu quả

"Phần lớn các chính sách khuyến nông hiện nay thiên về cung cấp thông tin. Trong khi chúng tôi đã chứng minh bằng phương pháp khoa học rằng chỉ cung cấp thông tin là chưa đủ để bà con thay đổi quyết định đầu tư cho sản xuất nông nghiệp," TS. Hoàng Xuân Trung, Trường Đại học Thương mại, nói về nghiên cứu mới của nhóm mình, liên quan đến một công nghệ cụ thể: máy bơm nước sử dụng năng lượng mặt trời.

Máy bơm nước là nông cụ tối quan trọng với các vùng trồng cà phê. Nhưng một hệ thống bơm sử dụng năng lượng mặt trời, dù có ích lợi lâu dài, lại có giá 60 - 100 triệu đồng, gấp 5 - 10 lần so với bơm dầu. Tiền thì phải bỏ ra ngay, nhưng lợi ích thì đến dần qua từng tháng, từng vụ mùa.

Vì thế, câu hỏi đặt ra cho nhóm nghiên cứu là nếu nông hộ được cung cấp đầy đủ thông tin về chi phí, lợi ích và kỹ thuật có thúc đẩy họ đầu tư để chuyển từ bơm bằng dầu sang năng lượng mặt trời không?

Để tìm câu trả lời, nhóm nghiên cứu chọn ngẫu nhiên 600 hộ nông dân tại những buôn làng được cho là giàu có nhất ở Đắk Lắk gồm Buôn Đôn, Cư M’gar, Krông Búk và Krông Bông tham dự một buổi tập huấn, cung cấp thông tin về chi phí, lợi ích và đặc điểm kỹ thuật của hệ thống bơm nước sử dụng năng lượng mặt trời (SWP). Trước đó, nhóm nghiên cứu đã nắm rõ thông tin cơ bản của những hộ dân này về nhân khẩu học, mức độ thu nhập, diện tích đất nông nghiệp đang canh tác, doanh thu và lợi nhuận hằng năm.

Đồng thời, nhóm nghiên cứu chọn ngẫu nhiên 600 hộ nông dân khác có đặc điểm tương tự làm nhóm đối chứng, để xem xét quan hệ nhân quả giữa việc được cung cấp thông tin và quyết định đầu tư vào công nghệ mới. Nhóm này được tham gia một buổi tập huấn không liên quan đến nội dung mà nhóm can thiệp được học. Cụ thể, họ được hướng dẫn về lối sống lành mạnh.

Kết quả, các dữ kiện điều tra đầu kỳ và cuối kỳ cách nhau một năm (thực hiện vào năm 2025 và 2026) đều chỉ ra rằng việc cung cấp thông tin về chi phí, lợi ích và kỹ thuật của công nghệ này gần như không đem lại tác động có ý nghĩa thống kê. Tập huấn thông tin không làm thay đổi tỷ lệ áp dụng kỹ thuật ở cả 1.200 hộ, mặc dù gần như tất cả bà con đánh giá rằng "những thông tin cung cấp đều rất hữu ích."

Các nhà nghiên cứu phân tích, khi Internet và các kênh trực tuyến trở nên phổ biến, bà con đã tự tìm hiểu về công nghệ, kỹ thuật hoặc liên hệ trực tiếp với doanh nghiệp. Vì vậy, vai trò truyền tải thông tin đơn thuần của khuyến nông không còn tạo ra nhiều khác biệt như trong giai đoạn nông dân còn khó tiếp cận các nguồn tin như trước nữa.

Chỉ 8% các hộ nông dân sau một năm điều tra đã lắp đặt các hệ thống bơm nước sử dụng năng lượng mặt trời. Con số này rất nhỏ, và hoàn toàn không khác nhau giữa nhóm can thiệp và nhóm đối chứng, dữ liệu nghiên cứu cho biết.

Không có sự khác biệt về quy mô hộ gia đình, tuổi của vợ, chồng giữa hộ lắp và không lắp năng lượng mặt trời. Tuy nhiên, những hộ lắp bơm năng lượng mặt trời có diện tích đất nông nghiệp, doanh thu, và lợi nhuận lớn hơn hộ không lắp. "Nghĩa là quyết định đầu tư không nằm ở thông tin mà ở những năng lực tiếp cận khác," TS. Hoàng Xuân Trung đánh giá.

Về mặt khoa học, việc thiết kế được một nhóm đối chứng và một nhóm can thiệp trên quy mô lớn, hoàn toàn phân bổ ngẫu nhiên như thế này là điều hiếm gặp trong các nghiên cứu kinh tế-xã hội và điều tra ở Việt Nam. Lý do đơn giản vì chúng rất tốn kém và khó tổ chức. Nhưng chính phương pháp thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (randomized controlled trial - RCT) như vậy mới cho kết quả có độ tin cậy cao nhất để đánh giá một can thiệp có thực sự hiệu quả hay không.

Nghiên cứu của TS. Hoàng Xuân Trung được tài trợ từ The Partnership for Economic Policy, một tổ chức toàn cầu phi lợi nhuận quy tụ các chuyên gia và các tổ chức nghiên cứu ở các nước đang phát triển (Global South). Nhờ nguồn lực này, nhóm nghiên cứu mới có thể triển khai khảo sát ở quy mô lớn.

Nút thắt nằm ở tín dụng

Nhiều chương trình khuyến nông lâu nay bắt đầu từ việc cung cấp thông tin. Nông dân được tập huấn, xem mô hình trình diễn, được giới thiệu về những công nghệ mới và cách sử dụng. Cách làm này dựa trên một giả định khá đơn giản là nếu người dân hiểu rõ lợi ích, họ sẽ có xu hướng áp dụng.

Nhưng với những công nghệ cần khoản đầu tư ban đầu như bơm nước chạy năng lượng mặt trời, giả định đó chưa chắc đúng. Nút thắt nằm ở chỗ khác: Khoảng 40% số hộ chưa áp dụng bơm năng lượng mặt trời nêu lý do chính là thiếu tín dụng.

Đối với công nghệ trong khảo sát của nhóm TS. Trung, người dân ở các buôn huyện giàu có nhất Đắk Lắk chỉ sẵn sàng chi trung bình khoảng 20 triệu đồng.

Người nông dân có thể hiểu rằng máy bơm năng lượng mặt trời giúp giảm chi phí vận hành về lâu dài, giảm tác động của việc tăng giá điện và biến động giá nhiên liệu diesel, giảm phát thải khí nhà kính. Đồng thời hệ thống mới còn giúp phụ nữ chủ động hơn trong công việc đồng áng - khi mà từ trước tới nay việc bơm nước đều phụ thuộc vào đàn ông để nổ những máy bơm bằng dầu diesel cồng kềnh, nặng nề.

Nhưng lợi ích của một chiếc máy bơm mặt trời dễ dùng, dễ lắp đặt chỉ đến dần qua từng tháng, từng vụ mùa. Trong khi đó, khoản tiền mua hệ thống lại phải bỏ ra ngay từ đầu. Vì vậy, những hộ đã có máy bơm cũ sẽ lưỡng lự chuyển đổi, còn những hộ chưa có máy bơm phải cân nhắc sâu xa về lợi ích khi xuống tiền cho khoản đầu tư này.

Do vậy, bài toán cho chuyển đổi xanh trong nông nghiệp ở Đắk Lắk không chỉ là thuyết phục người nông dân chuyển đổi mà còn phải giải quyết nút thắt tín dụng.

Đây cũng chính là điểm mà hệ thống khuyến nông của Việt Nam đang thiếu. Ngay cả theo nghị định mới nhất về khuyến nông (Nghị định 268, có hiệu lực thi hành từ ngày 20/8/2026), hoạt động khuyến nông vẫn chủ yếu dừng ở việc cung cấp thông tin và hướng dẫn kỹ thuật, dù đã có một số thay đổi đáng chú ý: chuyển từ các buổi tập huấn ngắn sang đào tạo dài hạn và tăng mức hỗ trợ cho các mô hình trình diễn.

"Để thay đổi một tập quán, chúng ta cần vượt ra ngoài các chiến dịch thông tin," TS. Hoàng Xuân Trung nhận xét.

Bắc cây cầu khuyến nông - tín dụng

Phát hiện về rào cản tài chính của hơn 40% hộ nông dân ở Đắk Lắk đặt ra một câu hỏi chính sách rõ ràng: nếu nông dân không đủ tiền mua công nghệ xanh, Nhà nước nên trợ cấp hay ưu đãi tín dụng?

TS. Hoàng Xuân Trung phân tích rằng trợ cấp có ưu điểm rõ ràng là giảm ngay chi phí đầu tư và đẩy nhanh tốc độ áp dụng công nghệ, nhưng đòi hỏi nguồn lực ngân sách lớn và có thể khó duy trì trong dài hạn. Ngược lại, tín dụng ưu đãi có thể là một phương án nhẹ gánh ngân sách hơn. Nông dân vẫn phải trả tiền, nhưng họ giảm được áp lực của khoản đầu tư ban đầu.

Vì vậy, nhóm nghiên cứu đề xuất thử nghiệm mô hình kết hợp khuyến nông với tín dụng ưu đãi, thay vì chỉ tiếp tục cung cấp thông tin và tổ chức tập huấn.

Theo hướng này, hệ thống khuyến nông không mất đi vai trò. Cán bộ khuyến nông có thể tiếp tục giúp nông dân hiểu công nghệ, lựa chọn, lắp đặt, vận hành và bảo dưỡng thiết bị; nhưng đồng thời cũng đưa thêm thông tin về các chương trình hỗ trợ tài chính, thị trường và những mô hình đầu tư hiệu quả để nông dân tham khảo.

Tuy nhiên, TS. Hoàng Xuân Trung nhấn mạnh, hiệu quả thực tế của từng công cụ vẫn cần được kiểm chứng qua các chương trình thí điểm riêng. Vì vậy, nhóm nghiên cứu đề xuất thí điểm chương trình tín dụng ưu đãi cho hệ thống bơm nước sử dụng năng lượng mặt trời ở Đắk Lắk, đồng thời thiết lập cơ chế phối hợp giữa hệ thống khuyến nông và các tổ chức tài chính nông thôn. Chương trình nên được theo dõi trong một - hai năm trước khi xem xét mở rộng sang các địa phương khác.

"Chúng ta chỉ nên cân nhắc chuyển sang các chương trình trợ cấp đầu tư quy mô lớn khi có bằng chứng thực nghiệm cho thấy lợi ích bổ sung mà chúng mang lại đủ lớn để bù đắp chi phí ngân sách đáng kể mà Nhà nước phải bỏ ra," TS. Hoàng Xuân Trung kết luận.