"Bạn chắc chứ?" - ông hỏi, qua miệng nhân vật chính Du-du trong tiểu thuyết Ferdydurke (1937).
Hãy thử bắt chuyện với ông qua một trong những tiểu thuyết kỳ dị nhất của văn chương Ba Lan. Hẳn cuốn sách sẽ đem lại niềm vui, vì trong mắt Gombrowicz, những điều thịnh hành và nghiêm túc nhất trong cuộc sống thường nhật của chúng ta cũng chính là những điều khôi hài nhất, và kinh dị nhất.
Bảng tưởng niệm tại ngôi nhà ở Warsaw, nơi Gombrowicz sống từ năm 1935–1939. Ảnh: Wikipedia
Truyện bắt đầu bằng một tình huống kinh dị thường nhật. Đạp chăn thức dậy trong đêm, Józef Kowalski, tên thân mật là Du-du, toát mồ hôi nhận ra mình đã bước sang tuổi 30 với một sự nghiệp văn chương dở dang, bị giới phê bình xem là non nớt. Cơn hoảng loạn này, gia tăng gấp bội khi thầy giáo cũ bất ngờ đến thăm, khiến Du-du co mình đến teo nhỏ lại thành một cậu bé 15 tuổi. Bị thầy giáo bắt quay lại trường học - nơi những người lớn teo nhỏ phải lấp đầy sĩ số lớp để chống thất nghiệp cho giáo viên, Du-du sẽ khám phá một xã hội thu nhỏ trong đám học trò, và hiểu cuộc đời qua một triết học, hơi trẻ con nhưng không sai, về quan hệ giữa cái mặt và cái mông đít.
Du-du hẳn là nhân vật mà Gombrowicz nhập vai nhiều nhất. Sinh trong một gia đình có cha là doanh nhân, còn mẹ là quý tộc tỉnh lẻ, tức quý-tộc-một-phần-hai, tính ra ông chỉ là một phần tư quý tộc. Độ quý phái trong ông có thể giảm xuống mức một phần tám, nếu ta nhớ rằng Ba Lan chỉ là một lãnh thổ nhỏ, không ngừng bị lệ thuộc và xâu xé bởi các cường quốc phía Tây và phía Đông. Nói cách khác, ông bị kẹt giữa quý tộc và thường dân, nông thôn và thành thị, phương Đông và phương Tây. Kẻ bị kẹt ở giữa thì mệt hơn hẳn kẻ có một chỗ để thuộc về: y sẽ bị hai bên áp đặt hai luật lệ đối nghịch nhau, vì thế không bao giờ làm hài lòng cả hai, vì thế không bao giờ được dư luận buông tha. Càng bị nhiều điều tiếng, y càng cố xỏ vừa cả hai chiếc giày, vì vậy càng gọt chân mình cụt đi, khiến mọi chiếc giày xỏ vào đều tuột.
Để thoát khỏi tình thế mắc kẹt ở giữa, Gombrowicz đã cải trang và trốn vào hai giới đối nghịch nhau, hoặc trốn vào chính trò chơi đảo lộn trật tự của mình, là nơi ông được sống thật và toàn vẹn nhất.
Thời trẻ, ông không ngừng lén lút qua lại với các tầng lớp thấp hơn. Đến năm 30 tuổi, ông đã có một danh sách dài những người tình mang dáng dấp người hầu. Vài mối quan hệ trong số này, gồm cả mối tình đồng tính với con trai người gác cổng, bị giới quý tộc Ba Lan coi là một cấm kỵ đạo đức. Nhưng sẽ không đúng, hoặc không hoàn toàn đúng, nếu nhìn ông như kẻ lạm dụng quyền thế để khai thác những người bình dân. Thứ ông thật sự say mê là sự đảo lộn trật tự, và ông đã luôn tìm kiếm nó bằng cả tình ái, hành xử đời thường và văn chương.
Bản tiếng Việt Ferdydurke do Trương Thu Hà chuyển ngữ và NXB Lao động ấn hành. Ảnh: FORMApubli
Trong Ferdydurke, trò chơi của Gombrowicz hiện lên như một cuộc chiến giữa hai cực, mà ông gọi bằng tiếng Ba Lan là gęba - tức "bộ mặt" - và pupa - một từ xuất hiện trong nhiều ngôn ngữ châu Âu, mà tùy trường hợp có thể mang nghĩa "mông đít", "trẻ con", "con rối", hay "kén nhộng".
Phe bộ mặt - phe người lớn - tập hợp bất cứ ai biết ăn mặc, nói năng, hành xử "đúng kiểu" tới mức dễ dàng phân loại và định danh. Phe mông đít - phe trẻ con - là khối ô hợp của những ai chưa diễn chuẩn vở kịch xã hội, vì vậy thèm khát được nhập vai đạt như người lớn.
Trớ trêu là thế giới người lớn lại sùng bái sự "ngây thơ". Ngôi trường của thầy Pim-cô chủ trương giáo dục sự "ngây thơ" cho lũ trẻ, tức giữ trẻ con ở mãi trong trạng thái ấu trĩ. Nhưng làm sao người lớn có thể dạy trẻ con làm trẻ con, bằng cái roi mà trẻ con thèm khát đến mức chúng chỉ muốn lớn nhanh để được dùng? Người lớn giả làm trẻ con, trẻ con giả làm người lớn, nền văn hóa hiện nguyên hình là trò chơi giả vờ của đám trẻ con, nơi người ta bắt chước điều kẻ khác làm thay vì tự nghĩ. Bối cảnh này tạo ra những quái vật. Để thể hiện con gái mình là một phụ nữ hiện đại, gia đình Młodziak (nghĩa là "Trẻ" trong tiếng Ba Lan) khoe khoang rằng họ chấp nhận việc cô có quan hệ tình dục tự do hoặc có thai khi chưa kết hôn. Mặt nạ hiện đại này rơi vỡ, khi họ cáu điên vì thấy cô không chỉ cặp với thanh niên trẻ, mà còn với một ông thầy già. Những phong trào văn hóa "tiến bộ" vì thế có thể tạo ra một cái lồng rộng hơn với nhiều trò giải trí hơn, nhưng vẫn là cái lồng, trong đó cái cũ xơ cứng đóng giả cái nổi loạn bị hệ thống hấp thụ để rồi trở thành một phần của nó.
Tư tưởng của Gombrowicz, mà tiểu thuyết Ferdydurke thể hiện trọn vẹn, có thể nói, xoay quanh một nghịch lý căn bản: con người không bao giờ hoàn toàn là chính mình, bởi luôn bị định hình bởi những hình thức mà xã hội áp đặt lên họ. Đối với Gombrowicz, cá nhân tưởng như tự do, nhưng trên thực tế luôn bị cuốn vào những quan hệ giữa người với người, trong đó mỗi người vừa nhìn vừa bị người khác nhìn, vừa tạo ra hình thức vừa bị hình thức nhào nặn. Những hình thức ấy, thứ bắc cầu nối con người với con người, có thể là ngôn ngữ, lối ăn mặc, lối hành xử phù hợp với tuổi tác, địa vị, giáo dục, địa phương..., những gì biến một người trở thành "ai đó" trước khi kịp cảm nhận mình là thế nào, hoặc mình có gì khác người khác. Gombrowicz đặc biệt quan tâm đến cái chưa trưởng thành, trẻ con, thấp kém, vụng về và lố bịch, bởi ở đó hình thức chưa đạt tới trạng thái ổn định và con người có thể nhìn thấy tính nhân tạo của những chuẩn mực vốn được coi là tự nhiên.
Nhưng ông cũng không đơn giản đề xuất một sự giải phóng khỏi mọi hình thức: không thể tồn tại hoàn toàn bên ngoài hình thức, bởi chính giao tiếp với người khác đã tạo ra hình thức. Điều khả dĩ hơn là ý thức được sự hình thành liên tục của mình trong quan hệ với người khác và chống lại sự đông cứng của hình thức.
Hai năm sau khi in Ferdydurke, Gombrowicz lên tàu đi Argentina phiêu lưu, rồi kẹt lại do chiến tranh và chật vật mưu sinh ở đó suốt 20 năm, cho đến khi tình cờ được giới văn chương châu Âu phát hiện lại. Gombrowicz thường được đặt ở một vị trí đặc biệt trong văn học thế giới thế kỷ XX: vừa thuộc về truyền thống của văn học hiện đại, vừa là một trong những tiền thân quan trọng của văn học hậu hiện đại.
Viết từ Ba Lan, vùng đất kẹt ở giữa để rồi liên tục bị nhào nặn, ông sớm đặt vấn đề về sự bất ổn của bản ngã, tính nhân tạo của các giá trị văn hóa và sự phụ thuộc của cá nhân vào ánh nhìn của người khác - những vấn đề sau này trở thành mối quan tâm trung tâm của tư tưởng hậu hiện đại. Tuy nhiên, việc quy giản Gombrowicz thành một "nhà văn hậu hiện đại" sẽ làm mất đi vị trí lịch sử đặc thù của ông: ông không xuất phát từ thế giới hậu hiện đại, mà từ cuộc khủng hoảng của văn hóa châu Âu đầu thế kỷ XX. Chính ở điểm giao nhau ấy, Gombrowicz trở thành một nhân vật quan trọng của văn học thế giới.