Trong gần bốn thập kỷ, Anthony Fauci là gương mặt đại diện của khoa học và y tế công cộng Mỹ, góp phần định hình cuộc chiến chống HIV/AIDS và nhiều dịch bệnh lớn. Nhưng sau COVID-19, chính người từng được xem là "bác sĩ của nước Mỹ" lại trở thành mục tiêu của những cuộc điều tra, thuyết âm mưu và cơn giận dữ chính trị [1].
Hiện thân cho lá chắn khoa học trước đại dịch
Ngày 29/7, Anthony Fauci, người từng được xem là đại diện của khoa học trong cuộc chiến chống COVID-19 ở Mỹ phải điều trần trước Quốc hội. Khi Thượng nghị sĩ Đảng Cộng hòa Rand Paul liên tiếp đặt câu hỏi, Fauci phải viện dẫn Tu chính án thứ Năm từ chối trả lời hơn 100 câu. Hình ảnh ấy đối lập gần như hoàn toàn với vị thế của ông suốt bốn thập kỷ qua.
Fauci không chỉ là "gương mặt của y tế chống lại COVID". Kể cả khi COVID chưa xảy ra, ông một trong những nhà miễn dịch học có ảnh hưởng nhất thế giới. Lãnh đạo Viện Dị ứng và Bệnh truyền nhiễm Quốc gia (NIAID) suốt 38 năm và cố vấn cho bảy đời tổng thống, từ Ronald Reagan đến Joe Biden, về các dịch bệnh lớn, ông là tác giả, đồng tác giả hoặc biên tập viên của hơn 1.400 công trình [2].
Google Scholar ghi nhận về Fauci với gần 300.000 lượt trích dẫn và chỉ số H là 243.[3] Trong sinh học và y học, chỉ số H trên 100 đã thuộc nhóm rất hiếm trên thế giới. Một phân tích năm 2022 xếp ông thứ 44 trong số các nhà nghiên cứu còn sống được trích dẫn nhiều nhất; dữ liệu Web of Science xếp ông thứ 9 trong miễn dịch học.[4] Không ai có thể phủ nhận thực tế rằng Fauci là một trong những nhà khoa học hàng đầu thế giới.
Anthony Fauci phát biểu tại cuộc họp báo cập nhật tình hình virus Corona vào tháng 3 năm 2020, tại Phòng họp báo của Nhà Trắng. Ảnh: Flickr của Trump White House Archived
Di sản nổi bật nhất của Fauci nằm ở HIV/AIDS. Những năm 1980, khi AIDS gần như đồng nghĩa với bản án tử, nhóm nghiên cứu của ông góp phần làm sáng tỏ cách HIV phá hủy hệ miễn dịch, và thúc đẩy cơ chế giúp bệnh nhân tiếp cận thuốc thử nghiệm sớm hơn[5].
Dưới thời Tổng thống Cộng hòa George W. Bush, Fauci là tổng kiến trúc sư khoa học của PEPFAR (President's Emergency Plan for AIDS Relief), chương trình viện trợ phòng chống HIV/AIDS lớn nhất thế giới do Mỹ triển khai, đã cứu 26 triệu sinh mạng [6][7]. Tổng thống Bush trao Huân chương Tự do của Tổng thống cho Fauci năm 2008.[8] Có thể nói, Đảng Cộng hòa không phải lúc nào cũng xem ông là kẻ thù.
Fauci còn là người tiên phong trong lĩnh vực điều hòa miễn dịch, góp phần giải thích cách hệ miễn dịch người hoạt động và cách thuốc ức chế miễn dịch điều chỉnh phản ứng ấy. Ông cùng cộng sự phát triển những liệu pháp hiệu quả cho các bệnh từng có tỷ lệ tử vong rất cao, gồm polyarteritis nodosa, granulomatosis with polyangiitis (trước đây gọi là Wegener) và lymphomatoid granulomatosis.[9][10]
Chính vì vậy, trong những tháng đầu đại dịch, nhiều người Mỹ coi Fauci là hiện thân của tiếng nói khoa học.
Trong COVID-19, Fauci trở thành gương mặt đại diện của khoa học Mỹ, cố vấn cho chính phủ và công chúng về giãn cách, khẩu trang, xét nghiệm và vaccine. NIAID góp phần nghiên cứu coronavirus, công nghệ mRNA và thử nghiệm lâm sàng, đồng thời hợp tác với Moderna phát triển vaccine mRNA-1273.[1] Ông không "một mình phát minh vaccine", nhưng hạ tầng nghiên cứu nhiều năm của NIAID đã giúp đẩy nhanh quá trình phát triển. Một nghiên cứu mô hình hóa đăng trên The Lancet Infectious Diseases ước tính vaccine COVID-19 đã ngăn 14,4 triệu ca tử vong chỉ tính các ca tử dong do COVID đã được báo cáo, hoặc 19,8 triệu nếu tính tử vong vượt mức bình thường, trong năm đầu triển khai [12]. Thành tựu ấy là kết quả của nỗ lực chung của cả cộng đồng khoa học, trong đó Fauci đóng vai trò dẫn dắt đặc biệt quan trọng.
Trong tâm điểm cơn giận dữ hậu đại dịch
Nhưng giờ đây, cũng chính vị trí đó vô hình trung đã khiến ông đứng trước mũi dùi dư luận. Trong dòng dư luận đang chia rẽ, giữa bằng chứng khoa học và cơn giận dữ, căm ghét những lần giãn cách, phong tỏa, đeo khẩu trang, vaccine, kinh tế đình trệ... trong thời gian đại dịch, ông đã hứng chịu gần như toàn bộ kỳ vọng lẫn thất vọng của công chúng.
Tất nhiên, những lúng túng trong ứng phó giai đoạn đầu, từ đeo khẩu trang cho tới căn cứ khoa học để giãn cách, là có thật; thiệt hại về giáo dục, sức khỏe tâm thần và sinh kế là có thật. Nhưng Fauci không có quyền đơn phương đóng cửa nước Mỹ, nên quy mọi hậu quả cho một cố vấn là bóp méo hệ thống.
Các bác sĩ, y tá và quân y Hải quân Mỹ điều trị cho bệnh nhân COVID tại phòng chăm sóc tích cực (ICU) trên tàu USNS Comfort. Ảnh: Flickr của Hải quân Mỹ
Tranh cãi lớn nhất liên quan đến khoản tài trợ của NIAID dành cho EcoHealth Alliance, tổ chức hợp tác với Viện Virus học Vũ Hán. Những người chỉ trích cho rằng một số thí nghiệm trong dự án là nghiên cứu "gain-of-function" (về mặt kỹ thuật trong nghiên cứu sinh học, một số thí nghiệm nhằm tăng cường chức năng hoặc một đặc tính sinh học). Fauci cho rằng NIH không tài trợ nghiên cứu tăng cường mầm bệnh theo định nghĩa của khung giám sát P3CO của Chính phủ Mỹ, nên NIH không vi phạm quy định tài trợ. Những người chỉ trích cho rằng cách trả lời ấy quá tuyệt đối và làm gia tăng nghi ngờ. [13]
Khâu giám sát cũng bộc lộ thiếu sót: EcoHealth Alliance chậm báo cáo, còn các tài liệu được công bố tại Quốc hội cho thấy viên chức David Morens từng trao đổi về việc tránh để một số thông tin xuất hiện trong hồ sơ theo Đạo luật Tự do Thông tin. Tuy nhiên, đến thời điểm bài viết, chưa có bằng chứng công khai có thể kiểm chứng cho thấy Viện Virus học Vũ Hán tạo ra SARS-CoV-2; cũng không có bằng chứng Fauci chỉ đạo che giấu nguồn gốc virus. Các virus được NIH tài trợ nghiên cứu chưa được chứng minh là tiền thân của SARS-CoV-2[13][14]. Điều chưa biết không thể biến thành bằng chứng buộc tội.
Fauci bị một bộ phận Đảng Cộng hòa tấn công vì trở thành biểu tượng cho trải nghiệm đau đớn của đại dịch. Ông đại diện giới chuyên gia liên bang khi người dân phải đeo khẩu trang, đóng cửa doanh nghiệp và cho con nghỉ học. Khi ông bất đồng với Tổng thống Donald Trump, xung đột khoa học biến thành xung đột bản sắc chính trị. Chống Fauci dần trở thành dấu hiệu trung thành trong phong trào MAGA [1][15]. Cường độ công kích đã vượt xa tranh luận chính sách. Một số nhân vật đòi truy tố hoặc bỏ tù Fauci, quy cho ông trách nhiệm gây ra đại dịch; tháng 8-2026, một quan chức Cộng hòa địa phương, sau đó bị các đồng sự cùng đảng lên án, thậm chí viết rằng ông nên bị "treo cổ công khai".[16]
Những diễn biến ấy cho thấy Fauci đã trở thành gương mặt phải gánh phần lớn cơn giận hậu đại dịch.
Bảo vệ Fauci không có nghĩa biến ông thành vị thánh của khoa học. Ông vẫn cần giải trình về những thông điệp thiếu thận trọng và những quyết định, cơ chế giám sát trong giai đoạn đại dịch, nếu có sai sót. Nhưng việc giải trình chỉ có ý nghĩa khi dựa trên chứng cứ, quy trình khoa học và thủ tục pháp lý minh bạch, chứ không phải kết luận trước rồi mới đi tìm bằng chứng.
Di sản của Anthony Fauci vì thế có lẽ sẽ gồm hai mặt. Một mặt là những đóng góp to lớn cho miễn dịch học, cuộc chiến chống HIV/AIDS, và nền tảng khoa học tạo ra vaccine COVID-19 - những thành tựu đã cứu hoặc cải thiện cuộc sống của hàng chục triệu người. Mặt khác là những bài học về truyền thông khoa học trong khủng hoảng, về giới hạn của khoa học khi phải ra quyết định giữa lúc bằng chứng còn thay đổi từng ngày. Khoa học không được miễn trừ khỏi sự giám sát. Nhưng khi việc giám sát bị dẫn dắt bởi phân cực chính trị và mạng xã hội thay vì chứng cứ, thì không chỉ danh tiếng của một nhà khoa học bị tổn hại mà chính niềm tin của xã hội vào khoa học cũng trở thành nạn nhân.
Tác giả bài viết là một tiến sĩ sinh học người Việt tại Mỹ. Ông đề nghị ẩn danh vì lo ngại bị theo dõi khi thảo luận về môi trường học thuật và chính trị ở Mỹ.
1. Reuters. "Fauci invokes Fifth Amendment at Rand Paul-led US Senate COVID hearing", 29-7-2026.
2. NIH Office of AIDS Research. "Anthony S. Fauci, M.D.", cập nhật 10-5-2023.
3. Google Scholar. "Anthony S. Fauci – hồ sơ trích dẫn", truy cập 4-8-2026.
4. Columbia University School of Professional Studies. "Anthony Fauci, M.D.", hồ sơ học thuật.
5. Institute of Medicine. "Historical Perspective—Expanding Access to Investigational Therapies for HIV Infection and AIDS". Trong Expanding Access to Investigational Therapies for HIV Infection and AIDS. National Academies Press, 1991
6. Lasker Foundation. "Advancements in AIDS Relief and Biodefense", Giải Lasker 2007.
7. U.S. Department of State. "PEPFAR Latest Global Results & Projections Factsheet", tháng 12-2024.
8. The White House Archives. "President Bush Honors Presidential Medal of Freedom Recipients", 19-6-2008.
9. National Institutes of Health. "Fiscal Year 2014 Budget Request: Statement of Anthony S. Fauci, M.D.", tháng 5-2013, tr. 7–8.
10. Fauci AS, Katz P, Haynes BF, Wolff SM. "Cyclophosphamide therapy of severe systemic necrotizing vasculitis". New England Journal of Medicine.
11. Centers for Disease Control and Prevention. "The Urgent Need for a National Plan to Contain the Coronavirus", lời khai trước Quốc hội, 31-7-2020.
12. Watson OJ và cộng sự. "Global impact of the first year of COVID-19 vaccination: a mathematical modelling study". The Lancet Infectious Diseases.
13. U.S. House of Representatives. "A Hearing with Dr. Anthony Fauci", biên bản điều trần, 3-6-2024.
14. Reuters. "Fauci denies suppressing COVID lab leak theory before US House panel", 3-6-2024.
15. PolitiFact. "Did Fauci’s private diary entries contradict his public stances on lab leak, masks, school closures?", 3-8-2026.
16. The Telegraph. "Illinois Republican Erica Harriss condemns Chris Slusser's Dr. Fauci hanging comment", 4-8-2026.