Trong nhiều đời Tổng thống trước, Mỹ là vùng trũng cho rất nhiều tài năng thế giới đổ về - khoa học có Albert Einstein, Omar M. Yaghi, John Clarke hay Katalin Karikó; công nghệ có Elon Musk, Jensen Huang, Satya Nadella...
Thế nhưng, hiện nay nước Mỹ để vuột mất rất nhiều nhà khoa học tài ba khi Nhà Trắng dường như đang không ngừng đưa tín hiệu đến cộng đồng khoa học rằng "đừng mong ổn định, đừng mong tôn trọng, và cũng đừng mong chúng tôi hiểu giá trị của các bạn."
Li Hanfeng, một trong những nhà toán học hàng đầu thế giới, đã rời Mỹ để trở về Trung Quốc giữa bão cắt giảm tài trợ nghiên cứu. Nguồn: VnExpress
Giới khoa học mô tả các tín hiệu này là "đỏ rực mức báo động": đề xuất cắt 57% ngân sách của Quỹ Khoa học Quốc gia (NSF), 40% ngân sách của Viện Y tế Quốc gia (NIH), gần 50% ngân sách của NASA Science. Hàng loạt cơ quan nghiên cứu khác cũng bị đề xuất cắt giảm tài trợ [1]. Đây không phải những điều chỉnh nhỏ mang tính kỹ thuật, đó là những mức cắt giảm mà nhiều nhà khoa học gọi là "đủ để xóa sổ cả một thế hệ nghiên cứu".
Những dự án trọng điểm, bao gồm cả các chương trình phát triển vaccine mRNA cho nhiều bệnh khác nhau, bị đưa vào danh sách cắt bỏ hoặc thu hẹp. Không cần phải đợi đến khi Quốc hội bác bỏ, chỉ riêng việc đưa ra những đề xuất như vậy đã đủ để gây một bầu không khí bất ổn bao trùm toàn bộ cộng đồng nghiên cứu. Các phòng thí nghiệm phải tính toán từng quý, từng tháng, thậm chí từng tuần xem liệu "năm sau còn kinh phí để tồn tại hay không".
Tình trạng các tài trợ nghiên cứu bị hủy hoặc đóng băng khiến nhiều nhóm nghiên cứu tan rã, nhiều trưởng nhóm nghiên cứu, nghiên cứu sinh và hậu tiến sĩ phải rời Mỹ hoặc chuyển điểm đến sang các nước khác [2, 3]. Thực tế, hơn 25.000 nhà khoa học và nhân sự nghiên cứu đã rời các cơ quan liên bang chỉ trong năm đầu của nhiệm kỳ Trump thứ hai [1]. Trong môi trường mà ngân sách có thể biến mất hoặc cắt giảm đột ngột, chỉ bằng một dòng trong bản đề xuất ngân sách liên bang, các nhà khoa học phải làm việc với tâm thế của người đang đứng trên mặt băng mỏng, không biết khi nào sẽ nứt dưới chân.
Song song với đó là lập trường hoài nghi khoa học khí hậu, phủ nhận bằng chứng về biến đổi khí hậu, và rút khỏi Thỏa thuận Paris, hàm chứa thông điệp "chúng tôi không cần dữ liệu, chúng tôi có niềm tin."
Và điều lo lắng hơn cả đến từ chính sách nhập cư và visa. Trong khi các nước khác mở cửa thu hút nhân tài, Mỹ lại siết thị thực lao động H‑1B, làm khó thị thực trao đổi J‑1, trì hoãn thị thực du học F‑1, và liên tục đe dọa hạn chế OPT - những chương trình cho phép sinh viên diện thị thực F-1 làm việc tạm thời tại Mỹ trong lĩnh vực học của mình - vốn là huyết mạch của lực lượng nghiên cứu STEM.
Không cần ai "đuổi", hàng nghìn nhà khoa học quốc tế nhưng nhiều người trong số các nhà khoa học quốc tế đã đến Mỹ từ nhiều năm trước như chúng tôi đang cảm nhận thấy ở lại Mỹ đồng nghĩa với việc đánh cược sự nghiệp vào một hệ thống không đoán trước được ngày mai.
Kết quả là gì? Mỹ, quốc gia từng là thiên đường của khoa học, tự biến mình thành nơi mà các nhà nghiên cứu hàng đầu chủ động rời bỏ để tìm đến những môi trường có tài trợ ổn định, chính sách nhất quán, và quan trọng nhất là được tôn trọng chuyên môn. Trong khi các nước khác đầu tư mạnh để thu hút chất xám, Mỹ lại tự tay đẩy chất xám ra ngoài cửa.
Thời gian vừa qua, nhiều tài năng như GS Ngô Bảo Châu ra đi không phải vì tiền như nhiều người nghi ngờ. Ông và rất nhiều tài năng khác đã đến Mỹ, nhưng nay lại ra đi vì môi trường học thuật ở Mỹ đang bị bóp nghẹt.
Tác giả bài viết là một tiến sĩ sinh học người Việt tại Mỹ. Ông đề nghị ẩn danh vì lo ngại bị theo dõi khi nói thẳng về môi trường học thuật ở Mỹ.
---
Nguồn tham khảo:
[1] US science after a year of Trump. Nature, 20/1/2026. https://www.nature.com/immersive/d41586-026-00088-9/index.html
[2] The Real Reason Top Scientists Are Fleeing the US Under Trump: 'Talented People Can't Even Get Jobs'. International Business Times UK, 14/5/2025https://www.ibtimes.co.uk/real-reason-top-scientists-are-fleeing-us-under-trump-talented-people-cant-even-get-jobs-1733795
[3] Resources on American Researchers Leaving the United States. Association of American Universities. 2/6/ 2025. https://www.aau.edu/key-issues/resources-american-researchers-leaving-united-states