Nhiều nước Đông Nam Á thử nghiệm trả tiền để người dân đọc sách

Khi còn ở tuổi thiếu niên, nhiều người trong chúng ta từng say mê đọc hàng trăm trang sách mỗi ngày, từ tiểu thuyết kinh điển cho đến sách phi hư cấu. Thế nhưng khi trưởng thành, không ít người giật mình nhận ra có khi đã cả năm không hề động vào một cuốn sách. Bên cạnh công việc bận rộn hằng ngày, mạng internet với các nội dung ngắn, nhanh và cập nhật liên tục khiến cho màn hình điện thoại dần chiếm hết chỗ của sách.

Trước thực tế ấy, nhiều nước đang tìm cách đưa người dân trở lại với sách thông qua những chính sách khuyến đọc như thưởng tiền, cấp voucher (phiếu quà tặng) hay xây dựng cộng đồng để cùng nhau đọc sách.

Động lực nhỏ giúp hình thành thói quen mới

Đầu tháng trước, Singapore bắt đầu triển khai sáng kiến trả tiền để người dân đọc sách. Người tham gia sẽ được nhận 20 xu ảo cho mỗi phiên đọc kéo dài ít nhất 15 phút, được ghi nhận thông qua một trang web của chính phủ. Nếu duy trì được một phiên đọc mỗi ngày trong 50 ngày, người tham gia sẽ tích lũy được 1.000 xu và sau đó có thể đổi lấy 1 SGD (0,78 USD). Chương trình kéo dài đến cuối tháng 12 năm nay, nằm trong khuôn khổ phong trào đọc sách quốc gia ReadSG do Hội đồng Thư viện Quốc gia Singapore phát động.

Khoản tiền thưởng của chính phủ Singapore quá nhỏ để người dân có thể làm giàu từ việc đọc sách. Song theo Loh Chin Ee, phó giáo sư tại Viện Giáo dục Quốc gia Singapore, "đôi khi một chút động lực hoặc thử thách nhỏ lại giúp người ta bắt đầu thói quen mới", Loh nói với tờ South China Morning Post.

Chương trình áp dụng các cơ chế thường thấy trong trò chơi (thử thách, theo dõi tiến độ, phần thưởng) để tạo động lực cho người dân cầm sách lên đọc.

Bên cạnh đó, theo Loh, "Việc kết nối mỗi cá nhân với những thể loại sách phù hợp với sở thích của họ cũng sẽ là một cách tốt để khuyến khích họ bắt đầu đọc".

Singapore không phải là quốc gia duy nhất tìm cách khôi phục thói quen đọc sách của người dân. Tháng Bảy năm nay, Indonesia đã triển khai một chương trình trị giá 40,7 tỷ rupiah (2,27 triệu USD) nhằm phân phối hơn 5,5 triệu cuốn sách tới các trường tiểu học và trung học trên toàn quốc. Chính phủ Indonesia cho biết dự án thể hiện cam kết bảo đảm mọi trẻ em đều được tiếp cận trực tiếp với sách và các loại ấn phẩm khác.

Nước láng giềng Malaysia cũng đang phát voucher trị giá 100 ringgit (24 USD) cho hơn 2,2 triệu học sinh để các em mua hoặc truy cập sách trên nền tảng sách điện tử quốc gia. Được mở rộng từ sáng kiến năm 2024, chương trình này diễn ra từ tháng Bảy đến tháng Mười năm nay nhằm cung cấp sách cho học sinh ở nhiều độ tuổi hơn.

Phát biểu tại lễ khai mạc Hội chợ Sách Quốc tế Kuala Lumpur hồi tháng Năm, Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim cho rằng sách và giáo dục phải tiếp tục được ưu tiên, dù cho ngân sách quốc gia còn eo hẹp. "Nếu muốn đất nước trở thành một quốc gia thực sự văn minh, có nền văn hóa tri thức vững mạnh và năng lực trí tuệ sâu rộng, chúng ta phải khuyến khích việc đọc sách", ông nhấn mạnh.

Thái Lan cũng từng thử nghiệm chương trình dùng tiền mặt có điều kiện để khuyến khích trẻ em đọc và học. Trong Chương trình Learning Coin, do UNESCO Bangkok phối hợp với các đối tác thực hiện từ năm 2018, các nhóm trẻ em yếu thế được cung cấp máy tính bảng và sách. Chương trình theo dõi thời gian đọc, mức độ đọc đều đặn và kiểm tra bằng các bài đọc hiểu với từng cuốn sách để từ đó quy đổi thành tích thành tiền hỗ trợ hằng tháng cho cha mẹ các em. Khoản khuyến khích tối đa là 800 baht/tháng (khoảng 26 USD) vào thời điểm năm 2022 tương đương gần 10% thu nhập trung bình tháng của cha mẹ các em. Kết quả, khoảng một nửa số em cải thiện điểm đọc hiểu; các em cũng đọc được trung bình khoảng 10 cuốn sách/tháng.

Đọc hời hợt thì chưa phải là đọc

Sáng kiến khuyến đọc của các nước diễn ra trong bối cảnh các chuyên gia và nhà nghiên cứu đang lo ngại về sự suy giảm khả năng đọc hiểu, thời gian tập trung và năng lực tư duy phản biện của người dân, đặc biệt là khi AI ngày càng phổ biến.

Mới đây, kết quả của Chương trình Đánh giá học sinh quốc tế (PISA) do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) công bố vào tháng Tám cho thấy, trình độ đọc hiểu của học sinh ngày càng sụt giảm, hiện đang ở mức mà đáng nhẽ ra là trình độ của học sinh nhỏ hơn một tuổi.

Không chỉ vậy, nghiên cứu cũng ghi nhận sự suy giảm các kỹ năng như đánh giá thông tin, kết nối thông tin từ nhiều nguồn và tư duy phản biện; đồng thời, học sinh cũng đọc hời hợt và vội vàng hơn so với trước đây.

Portia Padilla, phó giáo sư tại Trường Giáo dục thuộc Đại học Philippines Diliman, cho rằng việc phụ thuộc quá mức vào AI đang đe dọa sự phát triển của những kỹ năng đọc thiết yếu. "Nếu bạn không suy nghĩ trong khi đọc thì bạn chưa thực sự đọc", Padilla nói.

Thực tế một số người vẫn đọc qua điện thoại và máy tính, tuy nhiên cách đọc này vẫn khác với so với đọc sách.

"Nếu chúng ta hiểu ‘đọc’ theo nghĩa rộng là đọc những gì xuất hiện trên màn hình thì thực ra nhiều người vẫn đang ‘đọc’. Nhưng kiểu đọc sâu - tức dành thời gian và thực sự tập trung, gắn bó với việc đọc - đang ít phổ biến và kém thường xuyên hơn", PGS Loh Chin Ee chia sẻ với CNN.

Theo bà Melissa Tam, Giám đốc điều hành Hội đồng Thư viện Quốc gia Singapore, trong khi các nội dung ngắn giúp chúng ta cập nhật thông tin, việc đọc các nội dung dài giúp tăng cường khả năng tập trung, tư duy phản biện và trí tưởng tượng. "Sau cùng, chúng tôi muốn xây dựng một quốc gia có những người đọc ham tìm hiểu, biết suy ngẫm, có khả năng phân biệt và đánh giá thông tin", bà nói.

Khơi dậy niềm vui vốn có của việc đọc sách

Mặc dù các biện pháp khuyến khích của chính phủ có thể thúc đẩy người dân cầm sách lên, song các chuyên gia cho rằng những biện pháp này khó có thể tạo ra động lực nội tại và hình thành thói quen đọc sách lâu dài.

Ng Siew Chin, giảng viên về giáo dục mầm non tại Đại học Khoa học Xã hội Singapore, cho rằng việc gắn giá trị tài chính với hoạt động đọc sách có thể phản tác dụng bởi nó có nguy cơ làm mất đi niềm vui vốn có của việc đọc.

Thay vào đó, bà đề xuất sử dụng các nền tảng mạng xã hội để quảng bá những đoạn trích từ sách, qua đó khơi gợi sự tò mò của độc giả và thôi thúc họ tìm đọc toàn bộ cuốn sách.

Từ góc nhìn của PGS Padilla, việc đọc sách nên được xem là cam kết lâu dài thay vì một chiến dịch ngắn. Bà kêu gọi sự ủng hộ từ toàn bộ hệ sinh thái, bao gồm các chính sách công, chương trình phát triển ngôn ngữ và môi trường khuyến đọc tại gia đình cũng như trong cộng đồng.

Việc xây dựng những không gian đọc - chẳng hạn, tại các khu vực công cộng yên tĩnh hoặc các câu lạc bộ đọc sách ngoài giờ - có thể tạo thêm động lực cho người dân, theo Loh. Tại quốc đảo này, các "câu lạc bộ im lặng đọc sách" đang ngày càng phổ biến.

Các nhóm đọc sách cộng đồng cũng xuất hiện ở nhiều nước trong khu vực, thường tại những địa điểm như công viên ở Manila (Philippines), quán cà phê nghệ thuật ở Penang (Malaysia) hay một quầy rượu vang ở Singapore.

Trên tầng hai của một cửa hàng đồ ăn ở Bangkok (Thái Lan), khoảng hai chục người tập trung mỗi tháng một lần để chia sẻ những cuốn sách họ vừa đọc. Người tham gia câu lạc bộ Books at Banter được thoải mái mang theo bất kỳ cuốn sách nào họ thích - một quy định có chủ ý nhằm làm cho câu lạc bộ trở nên thân thiện hơn và bớt gây e ngại, theo nhà sáng lập Kunatai Khunmuang.

"Mọi người sẽ không cảm thấy mình bắt buộc phải đọc các tác phẩm kinh điển, sách phi hư cấu hay bất kỳ cuốn sách nào đang nổi tiếng để được coi là một ‘độc giả thực thụ’," Kunatai, người thành lập câu lạc bộ hồi tháng Năm, chia sẻ với South China Morning Post.

Kim Dung tổng hợp