Ngày 12/5, blogger chuyên làm video Geng Hongwei đã cáo buộc các nhà khoa học của Đại học Thượng Hải làm giả dữ liệu trong một bài báo đăng trên tạp chí Nature Nanotechnology. Ngay trong ngày hôm đó, trường đại học này đã ra thông báo mở cuộc điều tra. Chỉ một tháng sau, trường kết luận đã xác nhận có hành vi sai phạm, đồng thời sa thải một nhà nghiên cứu sau tiến sĩ và cách chức viện trưởng Viện Y học Chuyển dịch (một nhánh nghiên cứu phát triển các ứng dụng thực hành lâm sàng từ khoa học cơ bản) của trường.
Vlogger Geng Hongwei. Ảnh chụp màn hình
Hàng loạt vụ việc tương tự liên quan đến các nhà nghiên cứu hàng đầu Trung Quốc và những tạp chí khoa học danh tiếng đã biến Geng trở thành một nhân vật nổi tiếng tại Trung Quốc, thậm chí có thể là người có ảnh hưởng lớn nhất trong lĩnh vực khoa học y sinh của nước này, theo tờ Wall Street Journal.
Chỉ với các video dài khoảng 5 phút, người đàn ông 33 tuổi từng bỏ học tiến sỹ đã khiến cho sự nghiệp của các ngôi sao học thuật tại nhiều trường như Đại học Tongji, Đại học Nankai và Đại học Sun Yat-sen lập tức lao dốc.
Ngụy tạo dữ liệu
Trong loạt video được đăng trên mạng xã hội Trung Quốc vào tháng 4 và tháng 5, thu hút tổng cộng khoảng 10 triệu lượt xem cho đến nay, Geng giải thích cách anh phân tích các quy luật trong dữ liệu và đi đến kết luận rằng nhiều số liệu có thể đã bị làm giả.
Chẳng hạn, Geng phân tích một bảng tính chứa dữ liệu gốc của một bài báo đăng trên Nature vào tháng 11/2024, nghiên cứu về cách một enzyme trong cơ thể người điều hòa tổn thương DNA. Trong tổng số 280 điểm dữ liệu của bảng tính, có tới 76% kết thúc bằng chữ số 5, trong khi chỉ 6% kết thúc bằng chữ số 6 - chữ số xuất hiện nhiều thứ hai ở vị trí cuối cùng trong dữ liệu của bảng tính. Theo Geng, điều này cực kỳ khó xảy ra trong thống kê.
"Các bạn thực sự muốn nói rằng những con số này là dữ liệu xác thực sao?", Geng đặt câu hỏi trong một video. Sau khi đưa thêm nhiều ví dụ về các số liệu đều kết thúc bằng số 5 trong cùng bài báo, "có vẻ như các tác giả có tình yêu đặc biệt với con số 5", anh mỉa mai.
Các video của Geng chủ yếu nhắm vào những bài báo được xuất bản bởi Springer Nature - một trong những nhà xuất bản khoa học hàng đầu thế giới. Sau khi bị Geng chỉ trích, ít nhất sáu bài báo đăng trên các tạp chí thuộc hệ thống Nature, trong đó có hai bài trên tạp chí chủ lực Nature, đã được ban biên tập gắn thông báo cho biết các bài viết đang trong quá trình điều tra. Cho đến nay, chưa có bài nào bị rút lại, tuy nhiên, cuối tháng 6, Nature Medicine đã rút một bài báo khác về điều trị ung thư do các nhà nghiên cứu Trung Quốc đứng đầu, dù bài báo này không nằm trong số những công trình bị Geng nêu đích danh.
Geng từng theo học chương trình tiến sĩ ngành kỹ thuật y sinh tại Đại học Hàng không vũ trụ Bắc Kinh danh tiếng khi bắt đầu đăng tải các video trên mạng xã hội vài năm trước. Nhận thấy triển vọng nghề nghiệp trong giới học thuật không khả quan như mình mong muốn, anh quyết định bỏ chương trình nghiên cứu sinh vào năm 2025.
Vlogger 33 tuổi này cho biết anh tham khảo ý kiến từ mạng lưới bạn bè và đồng nghiệp, đồng thời xem xét hàng trăm bài báo khoa học. "Những trường hợp mà chúng tôi quyết định phanh phui đều là những vụ tồi tệ nhất trong số những vụ kinh khủng nhất - những trường hợp có dấu hiệu sai phạm đặc biệt nghiêm trọng và bằng chứng hết sức rõ ràng", anh nói.
Chia sẻ với Wall Street Journal, Erika Pastrana - Phó Chủ tịch phụ trách giám sát các tạp chí nghiên cứu của Nature, cho biết nhà xuất bản đang nỗ lực xử lý nhanh nhất có thể các bài báo bị Geng nêu tên, nhưng nhấn mạnh rằng: "Điều quan trọng là mọi khía cạnh của các cáo buộc đều phải được đánh giá một cách cẩn trọng và toàn diện".
Điều tra thần tốc
Sau khi bị Geng phanh phui sai sót trong các bài báo, trong hai tháng qua, bốn trường đại học lớn của Trung Quốc đã nhanh chóng xử lý kỷ luật các học giả cấp cao. Mỗi vụ việc đều được giải quyết chỉ trong vòng vài tuần.
Tại Mỹ, các cuộc điều tra học thuật về cáo buộc sai phạm thường kéo dài nhiều năm. Ngay cả khi xác định có hành vi ngụy tạo dữ liệu, các giáo sư cấp cao cũng đổ lỗi cho cấp dưới và thường chỉ phải chịu những hình thức kỷ luật tương đối nhẹ.
Các trường đại học Mỹ cho biết họ cố gắng tránh việc đưa ra kết luận quá vội vàng bởi việc xác định trách nhiệm đối với các sai sót, cũng như làm rõ liệu đó có phải là hành vi cố ý hay không, thường là điều rất khó, đặc biệt với những bài báo có nhiều đồng tác giả.
Nhưng theo Geng, nhiều trường hợp ngụy tạo dữ liệu vốn đã quá rõ ràng. "Sự khác biệt về tốc độ điều tra hoàn toàn nằm ở mức độ khẩn trương [của quốc gia đó]", Geng nói. "Bản thân quá trình điều tra thực ra không đòi hỏi quá nhiều công sức".
Áp lực công bố nghiên cứu khiến nhiều nhà khoa học "nhúng chàm". Ảnh: Shutterstock
Lấy ví dụ về một bài báo trên tạp chí Nature, Geng cho rằng "những phương thức được sử dụng để làm giả dữ liệu cực kỳ thô sơ". Chỉ cần dùng Microsoft Excel để tổng hợp và phân tích các mẫu dữ liệu, đồng thời sử dụng AI để kiểm tra xem các hình ảnh trong bài nghiên cứu có phải là ảnh thật hay không, Geng đã có thể chỉ ra ngay những dữ liệu bịa đặt.
Không chỉ người theo dõi trên internet, truyền thông nhà nước Trung Quốc cũng đang công khai ủng hộ các hoạt động của Geng và bày tỏ lo ngại rằng uy tín khoa học của đất nước tỷ dân này đang bị đe dọa.
Trong một bài bình luận về các vụ việc do Geng phanh phui, Tân Hoa Xã đã viết rằng: "Nếu ngay cả những nhóm nghiên cứu hàng đầu cũng không thể bảo đảm tính xác thực và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu, thì làm sao chúng ta có thể kỳ vọng xây dựng được một nền tảng vững chắc về liêm chính khoa học trong toàn xã hội?".
"Sự kiện này là một bước ngoặt", Shaoxiong Brian Xu - học giả nghiên cứu về liêm chính khoa học tại Đại học Sư phạm Hoàng Cương - nhận định với tờ Science. "Đây có lẽ là lần đầu tiên một người tố giác từ cộng đồng, tận dụng mạng xã hội, lại được truyền thông nhà nước Trung Quốc đưa tin tích cực và rộng rãi".
Các trường đại học Trung Quốc từng bị xem là tụt hậu trong lĩnh vực nghiên cứu y học tiên tiến, nay đã trở thành những trung tâm nghiên cứu có ảnh hưởng hàng đầu thế giới. Theo Nature Index - bảng xếp hạng đánh giá mức độ đóng góp của các tổ chức nghiên cứu đối với những tạp chí khoa học hàng đầu thế giới, có tới 7 trong số 10 cơ sở nghiên cứu đứng đầu toàn cầu trong lĩnh vực khoa học sức khỏe là các tổ chức của Trung Quốc.
Tuy nhiên, khi số lượng bài báo khoa học do các tác giả tại Trung Quốc công bố tăng nhanh, số bài bị rút lại cũng gia tăng tương ứng. Theo một phân tích của Shaoxiong Brian Xu và cộng sự, tính đến năm 2023, hơn một nửa trong tổng số 50.002 bài báo bị thu hồi trên toàn thế giới có liên quan đến ít nhất một tổ chức nghiên cứu của Trung Quốc - cao gấp hơn năm lần so với số bài có liên quan đến các tổ chức nghiên cứu của Mỹ.
Theo một số nhà nghiên cứu, Trung Quốc đang tạo ra áp lực rất lớn đối với các nhà khoa học trong việc công bố bài báo và những quy định gần như bất khả thi như vậy đã khiến nhiều người "nhúng chàm".
Geng cho rằng có một giải pháp để giảm việc ngụy tạo dữ liệu, đó là yêu cầu mỗi thí nghiệm của nhà khoa học phải được một đồng nghiệp độc lập lặp lại trước khi công bố. "Nếu tôi biết rằng ai đó sẽ thực hiện lại [thí nghiệm] của mình, tôi sẽ không dám làm giả dữ liệu", Geng nói với tờ Science.
Kim Dung tổng hợp
---
Tài liệu tham khảo:
The Graduate-School Dropout Toppling China’s Academic Stars, Wall Street Journal, https://www.wsj.com/science/the-graduate-school-dropout-toppling-chinas-academic-stars-3c1e5d86?mod=Searchresults&pos=1&page=1
Misconduct sleuth in China swiftly gains acclaim for calling out questionable papers, Science, https://www.science.org/content/article/misconduct-sleuth-china-swiftly-gains-acclaim-calling-out-questionable-papers
‘Student Geng’ ignites research-integrity scandal in China after calling out senior academics, Nature, https://www.nature.com/articles/d41586-026-01902-0