 |
Nghèo năng lượng không chỉ là có khả năng tiếp cận năng lượng hay không mà là sử dụng năng lượng như thế nào, chất lượng ra sao. Nguồn: istock |
Năng lượng là một trong những trụ cột quan trọng của các mục tiêu phát triển bền vững (SDGs) do Liên Hợp Quốc đề ra bởi nó là yếu tố chi phối mọi khía cạnh của đời sống và phát triển con người. Bởi vậy, nghèo năng lượng gần như đồng nghĩa với chất lượng cuộc sống thấp.
Theo đánh giá của TS. Đoàn Vũ Nguyên- Giám đốc Chương trình Quản trị Hải quan Ngoại thương, Khoa Tài chính công, Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, "Tại Việt Nam, gần như 100% các hộ gia đình đã tiếp cận được điện lưới nhưng nghèo năng lượng vẫn là vấn đề tồn tại". Đây là kết luận được rút ra sau nghiên cứu đánh giá về thực trạng nghèo năng lượng tại Việt Nam, do TS. Đoàn Vũ Nguyên và cộng sự thực hiện, nghiên cứu đã được đăng tải trên tạp chí Quality & Quantity vào tháng sáu vừa rồi1.
Cần có một góc nhìn đa chiều về vấn đề nghèo năng lượng
Có một cái nhìn đầy đủ về vấn đề "nghèo năng lượng" sẽ giúp cho việc hoạch định chính sách cải thiện đời sống của người dân được "trúng đích hơn". TS. Đoàn Vũ Nguyên cho rằng "Với sự phát triển về kinh tế và hạ tầng ở Việt Nam trong những năm qua, câu chuyện không dừng lại ở việc các hộ gia đình có khả năng tiếp cận điện, năng lượng hay không, mà là năng lượng được sử dụng như thế nào, chất lượng ra sao". Với những cách tiếp cận mới này, TS. Đoàn Vũ Nguyên cho biết "trên dưới 20% người dân Việt Nam vẫn đang trong tình trạng nghèo năng lượng tùy theo chỉ tiêu đo lường".
Các chỉ tiêu đo lường mà nhóm của TS. Đoàn Vũ Nguyên đưa ra chủ yếu dựa trên khả năng chi trả cho năng lượng và chất lượng điện của một hộ gia đình. Cụ thể, với số liệu khảo sát mức sống hộ gia đình Việt Nam giai đoạn 2004- 2020, nhóm nghiên cứu xây dựng chỉ số đánh giá nghèo năng lượng dựa trên mức chi trả cho hóa đơn tiền điện, thu nhập, chi phí sinh hoạt và số lượng thiết bị điện hiện đại trong mỗi hộ.
Các chỉ số này bao gồm TPR (ngưỡng 10%): Hộ gia đình được xác định là nghèo năng lượng khi chi phí dành cho tiền điện vượt quá 10% tổng chi tiêu sinh hoạt, đồng thời thu nhập nằm dưới mức trung vị cả nước; M2 (ngưỡng 1/2 trung vị): Hộ gia đình là nghèo năng lượng nếu khoản chi cho tiền điện của họ thấp hơn một nửa mức chi tiêu điện trung vị của các hộ gia đình trên toàn quốc; LIHC (Thu nhập thấp - chi phí cao): Hộ gia đình được xem là nghèo năng lượng khi vừa có thu nhập ròng thấp, vừa phải chịu chi phí tiền điện cao so với mức cả nước; MOT (Thiết bị điện hiện đại): Hộ gia đình được xem là nghèo năng lượng khi không thể sở hữu các thiết bị điện hiện đại phục vụ sinh hoạt.
Từ đó, nhóm nghiên cứu đã xây dựng chỉ số MEPI (Nghèo năng lượng đa chiều), một chỉ số tổng hợp phản ánh nhiều khía cạnh như thu nhập, chi tiêu, khả năng chi trả và chất lượng sử dụng năng lượng. Đây có thể coi một thước đo thống nhất cho các chỉ số đơn lẻ đã có trước đó. "Chúng tôi muốn có một chỉ số phản ánh toàn diện hơn thực trạng nghèo năng lượng của hộ gia đình Việt Nam," TS. Đoàn Vũ Nguyên chia sẻ.
Cả năm chỉ số nêu trên đều cho thấy bản đồ phân bố nghèo năng lượng ở Việt Nam tập trung và nghiêm trọng nhất ở vùng Tây Bắc Bộ, Đông Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ và Tây Nguyên. Đi vào chi tiết, các hộ dễ bị tổn thương nhất là các hộ có chủ hộ trên 70 tuổi hoặc dưới 30 tuổi, chủ hộ không được đến trường, là mẹ đơn thân, người dân tộc thiểu số, sống ở nông thôn, có diện tích nhà ở dưới 20 m² hoặc thuộc nhóm thu nhập thấp nhất theo phân vị thu nhập quốc gia. Ngược lại, đồng bằng sông Hồng, Đông Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long, những khu vực có hạ tầng năng lượng phát triển và hoạt động kinh tế sôi động ghi nhận mức nghèo năng lượng thấp nhất.
Đáng chú ý, tác động của nghèo năng lượng đến cuộc sống của người dân có thể tích lũy và kéo dài qua nhiều thế hệ. Nhiều nghiên cứu đã cho thấy nghèo năng lượng không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống hiện tại, mà còn tác động đến giáo dục và sức khỏe của thế hệ trẻ, khiến họ dễ rơi vào vòng luẩn quẩn của thu nhập thấp và khó cải thiện đời sống trong tương lai.
Phân cấp tài khóa - một công cụ giảm nghèo năng lượng?
Tiếp theo nghiên cứu về đo lường nghèo năng lượng đa chiều, nhóm nghiên cứu của TS. Đoàn Vũ Nguyên đã có thêm một nghiên cứu công bố trên tạp chí Energy Policy, tìm thấy rằng phân cấp tài khóa có thể là một công cụ nhằm giảm tình trạng nghèo năng lượng2. Phân cấp tài khóa (Fiscal decentralization) có thể được hiểu là mức độ mà chính quyền địa phương có quyền tự chủ về ngân sách, như việc giữ lại nguồn thu, quản lý và chi tiêu ngân sách trong phạm vi được giao. Về lý thuyết, phân cấp tài khóa là một cơ chế chuyển giao vai trò và quyền quản lý ngân sách từ Trung ương đến địa phương, nhằm tăng hiệu quả quản trị và chi tiêu công.
Nghiên cứu do nhóm của TS. Đoàn Vũ Nguyên thực hiện đã đo lường phân cấp tài khóa theo hai cách tiếp cận: "định nghĩa hẹp" và "định nghĩa rộng". Theo định nghĩa hẹp, chỉ tiêu phân cấp tài khóa được tính bằng tỷ lệ nguồn thu mà địa phương được giữ lại 100% so với tổng mức chi ngân sách. Trong khi đó, định nghĩa rộng xác định tỷ lệ tổng thu ngân sách của địa phương (bao gồm cả phần được chia sẻ với Trung ương) so với tổng chi ngân sách được giao cho cấp tỉnh. Cơ cấu thu – chi ngân sách được xác định theo Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2020), phù hợp với giai đoạn nghiên cứu.
Trung bình, phân cấp tài khóa tăng thêm từ 9-22% (theo cả nghĩa rộng và hẹp) có thể giảm tới 5% số hộ nghèo năng lượng. Mức giảm này, theo nhóm nghiên cứu, có thể là do phân cấp tài khóa sẽ thúc đẩy quản trị địa phương tốt hơn và cung cấp dịch vụ công hiệu quả hơn, từ đó giúp giảm nghèo năng lượng. Tuy nhiên, để lý giải được cụ thể hơn về cơ chế tác động này, nhóm nguyên cứu cho rằng vẫn cần thêm những công trình tiếp theo trong tương lai.
Liệu có nên đẩy mạnh phân cấp tài khóa?
Nghiên cứu cũng tìm thấy sự khác biệt đáng kể giữa các vùng trong mối tương quan giữa mức độ phân cấp tài khóa và mức giảm nghèo năng lượng. Phân cấp tài khóa dường như giúp giảm nghèo năng lượng đáng kể tại vùng Đông Bắc Bộ và Tây Bắc Bộ. Các vùng khác (miền Trung, đồng bằng sông Hồng, và đồng bằng sông Cửu Long) mối tương quan không thực sự rõ nét. "Nguyên nhân của sự khác biệt này có thể xuất phát từ những lý do như mức độ tự chủ tài chính ngân sách của địa phương, các khoản ưu tiên trong chi tiêu ngân sách của các địa phương, hiệu quả của chi tiêu, hoặc xuất phát từ nguyên lý hiệu suất biên giảm dần của các khoản chi tiêu công. Đây là một trăn trở mà chúng tôi muốn nghiên cứu sâu hơn trong tương lai" - TS. Đoàn Vũ Nguyên phân tích.
TS. Đoàn Vũ Nguyên hàm ý rằng dù phân cấp tài khóa có thể giúp giảm nghèo năng lượng cũng như cải thiện cuộc sống người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương, nhưng chỉ phân cấp thôi là chưa đủ, mà "Một điều hết sức quan trọng đi kèm là trách nhiệm giải trình, năng lực quản lý và định hướng được khoản chi nào nên được ưu tiên."
Tham khảo:
[1] https://link.springer.com/article/10.1007/s11135-025-02205-8
[2] https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0301421525003520
Bài đăng KH&PT số 1368 (số 44/2025)
Tiến Đạt