Nghèo năng lượng là tình trạng hộ gia đình không có đủ khả năng tiếp cận và chi trả các dịch vụ năng lượng thiết yếu như điện, nhiên liệu sạch để nấu ăn... và cũng là một thách thức quan trọng trong phát triển bền vững khi có thể tác động tiêu cực đến nhiều mặt, từ sức khoẻ, kinh tế, đến môi trường, như nhiều nghiên cứu trước đây đã chỉ ra.
Chính vì vậy mà các nhà khoa học đặc biệt quan tâm đến những yếu tố quyết định tình trạng nghèo năng lượng. Những nghiên cứu đã có cho thấy rằng chính phủ là tác nhân chính trong giải quyết tình trạng nghèo năng lượng nhưng ảnh hưởng của chính sách tài khóa - một công cụ điều tiết quan trọng của chính phủ, đến nghèo năng lượng vẫn chưa được tìm hiểu nhiều.
Trước khoảng trống đó, một nhóm nhà nghiên cứu ở Đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh đã thực hiện khảo sát nhằm làm rõ câu hỏi liệu phân cấp tài khóa có giúp giảm nghèo năng lượng tại Việt Nam. Kết quả nghiên cứu được đăng trên tạp chí Energy Policy (Q1 SCImago).
Phân cấp tài khóa (Fiscal decentralization) được hiểu là việc chuyển giao quyền hạn và trách nhiệm về thu - chi ngân sách từ chính quyền trung ương xuống chính quyền địa phương (tỉnh, xã). Nhờ đó chi tiêu công được phân bổ hiệu quả hơn, nhắm trúng nhu cầu năng lượng của hộ nghèo và vùng khó khăn, do chính quyền địa phương là đơn vị gần gũi và hiểu được thực trạng của người dân địa phương hơn.
Các dữ liệu về thông tin chi tiêu điện, thu nhập, đặc điểm của 73.816 hộ gia đình được thu thập từ Điều tra Mức sống Hộ gia đình Việt Nam (VHLSS) trong giai đoạn 2004- 2018, tương ứng với 8 đợt khảo sát. Các dữ liệu cấp tỉnh như tăng trưởng GDP của tỉnh, mật độ dân số, lạm phát, FDI... được lấy từ niên giám thống kê hằng năm của Tổng cục Thống kê.
Mức nghèo năng lượng của các hộ gia đình được xác định qua các hệ số:
TPR (Ten Percent Rule): Hộ gia đình được coi là nghèo năng lượng nếu chi trên 10% thu nhập cho năng lượng;
M2 (Minimum Standard 2): Hộ gia đình nghèo năng lượng nếu chi cho năng lượng dưới ngưỡng cần thiết để đáp ứng nhu cầu cơ bản như thắp sáng, nấu ăn;
MOT (Minimum of Threshold): Hộ gia đình nghèo năng lượng nếu không đạt mức tiêu thụ năng lượng tối thiểu để duy trì cuộc sống cơ bản;
LIHC (Low Income High Cost): Hộ gia đình nghèo năng lượng nếu vừa có thu nhập thấp, vừa phải chịu chi phí năng lượng cao
MEPI (Multidimensional Energy Poverty Index): Một chỉ số tổng hợp nhiều chiều (ví dụ như tiếp cận điện, nhiên liệu sạch để nấu ăn, chất lượng thiết bị điện... ).
Có hai cách phân cấp tài khóa - dựa trên tỷ lệ chi tiêu ngân sách địa phương trong tổng chi tiêu ngân sách nhà nước (FD 1) và dựa trên cả tỷ lệ chi tiêu lẫn thu ngân sách của địa phương so với trung ương (FD 2).
Thông qua tính toán từ các mô hình kinh tế lượng, nhóm nghiên cứu nhận thấy, cả hai cách phân cấp này đều có tác động làm giảm cả năm chỉ số nêu trên, đồng nghĩa với giảm tình trạng nghèo năng lượng.
Trong đó, FD 1 có tác động làm giảm năm chỉ số lần lượt là 0,13; 0,09; 0,03; 0,27; 0,09 điểm. Mức giảm do tác động của FD 2 lần lượt là 0,06; 0,04; 0,01; 0,20; 0,06 điểm. Những mức giảm này đều có ý nghĩa thống kê cao và có thể tích lũy trong dài hạn, đồng nghĩa với hiệu quả giảm nghèo năng lượng lớn hơn.
Những phân tích sâu về đặc điểm các hộ gia đình cho thấy, tuổi của chủ hộ càng cao, khả năng hộ nằm trong nhóm nghèo năng lượng càng lớn. Những hộ đông người và có chủ hộ là nam giới có xu hướng ít nghèo năng lượng hơn. Những hộ có thu nhập thấp hơn thể hiện mức độ giảm tình trạng nghèo năng lượng lớn hơn so với các hộ có thu nhập cao hơn.
 |
Kết quả nghiên cứu theo vùng. Ảnh: công bố nghiên cứu. |
Xét theo vùng, Đông Bắc và Tây Bắc là hai vùng hưởng lợi nhiều nhất nếu áp dụng phân cấp tài khóa. Đông Nam Bộ chỉ thể hiện tác động dương ở một số chỉ số. Các vùng khác (miền Trung, đồng bằng sông Hồng, và đồng bằng sông Cửu Long) phản ứng yếu hoặc không đáng kể.
Các tác giả cho rằng nguyên nhân khác biệt là do chính sách tài khóa có sự khác nhau giữa các vùng. Đông Nam Bộ bao gồm các tỉnh có kinh tế và công nghiệp phát triển như TP HCM, Đồng Nai... thường có năng lực tài chính lớn hơn. Trong khi đó, các vùng Đông Bắc và Tây Bắc thường phụ thuộc vào chuyển giao tài khóa từ trung ương để trang trải chi tiêu, do đó thể hiện tác động rõ nét hơn khi có sự phân cấp tài khóa.
Những kết quả trên cho thấy, thông qua giảm tình trạng nghèo năng lượng, phân cấp tài khóa có thể là giải pháp mang lại lợi ích kép, vừa giúp quốc gia hướng tới phát triển bền vững, vừa thúc đẩy phát triển kinh tế- xã hội.
Tuy nhiên, các tác giả lưu ý rằng nghiên cứu vẫn chưa khảo sát các tác nhân thay đổi theo thời gian, như chất lượng quản trị địa phương hay sở thích tiêu dùng của hộ gia đình, và gợi ý rằng các nghiên cứu trong tương lai có thể khai thác các hướng này.
Nguồn:
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0301421525003520
Diễm Quỳnh