 |
Tự học là một kỹ năng quan trọng của người lao động. Ảnh: IStock
Kỹ năng và việc làm
Hầu hết mọi người có quan niệm càng học nhiều thì cơ hội việc làm và triển vọng thu nhập càng cao. Tuy nhiên, vấn đề không phải học ít hay nhiều, mà là học cái gì. Tri thức phổ thông không còn khan hiếm vì công nghệ đã khiến việc tiếp cận kiến thức trở nên dễ dàng hơn. Điều khó là nắm bắt những kỹ năng liên tục thay đổi và cập nhật, khiến người lao động dễ bị tụt lại phía sau.
Trong một khảo sát của Economist Impact với các nhân viên trên khắp châu Á - Thái Bình Dương, khoảng 70% người Việt Nam được hỏi thừa nhận rằng họ thường không nắm rõ những kỹ năng nào đang được thị trường cần.
Trên thực tế, tuyển dụng dựa trên kỹ năng đang ngày càng phổ biến. Khảo sát của Economist Impact cho thấy 80% nhân viên cho rằng các công ty đang dần chuyển trọng tâm tuyển dụng từ ưu tiên nhân sự có bằng cấp chính quy sang có chứng chỉ và năng lực dựa trên kỹ năng.
Trong nhiều ngành nghề, việc học thêm kỹ năng mới đã trở thành điều tất yếu và thậm chí còn đòi hỏi cao hơn. Các báo cáo phân tích thị trường lao động thu thập dữ liệu từ hàng loạt tin đăng tuyển dụng online cho thấy nhu cầu lớn nhất hiện nay đến từ sự kết hợp giữa nhiều kỹ năng.
Ai chịu trách nhiệm đào tạo?
Khi nói đến việc nâng cấp kỹ năng cho người lao động, phần lớn người lao động (37-60%) cho rằng trách nhiệm chính thuộc về doanh nghiệp hoặc người sử dụng lao động. Một tỷ lệ nhỏ hơn (19-43%) cho rằng chính phủ cần có vai trò quan trọng trong việc tạo điều kiện để họ tiếp cận và cải thiện kỹ năng. Và khoảng 8-26% tin rằng bản thân người lao động phải tự chịu trách nhiệm chủ yếu cho tiến trình này.
Những hỗ trợ được mong đợi bao gồm: thông tin rõ ràng về kỹ năng cần cho từng vị trí, ưu đãi tài chính cho việc học và lấy chứng chỉ, cơ hội tiếp cận các chương trình đào tạo chất lượng, cũng như hỗ trợ sức khỏe tinh thần cho người lao động khi chuyển đổi việc làm và kỹ năng.
Thực tế cho thấy việc đặt gánh nặng nâng cấp kỹ năng lên vai doanh nghiệp không phải vô lý bởi chính họ là bên trực tiếp hưởng lợi từ một lực lượng lao động giỏi hơn, linh hoạt hơn.
Trong những năm gần đây, một số công ty, tập đoàn lớn ở Việt Nam đã bắt đầu chủ động đầu tư cho đào tạo nội bộ, xây dựng học viện doanh nghiệp, hoặc hợp tác với các nền tảng học trực tuyến để thiết kế lộ trình học tập cá nhân hóa cho nhân viên.
Một số còn triển khai chính sách cấp ngân sách riêng cho mỗi nhân viên để học thêm kỹ năng mới. Tuy nhiên, mức độ đầu tư và cam kết này rất khác nhau giữa các doanh nghiệp lớn, đa quốc gia và khối doanh nghiệp vừa và nhỏ, vốn thường bị hạn chế về nguồn lực.
 |
Người sử dụng lao động có vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ nâng cao kỹ năng của nhân viên. Nguồn: Economist Impact, 2023 |
Đầu tư tiền cho người lao động học tập chỉ là bước khởi đầu. Để mang lại hiệu quả thực sự, doanh nghiệp cần đi kèm các chiến lược tận dụng chất xám và tạo cơ hội thực hành, vì kỹ năng học được sẽ nhanh chóng mai một nếu không được dùng chỉ sau vài tháng.
Prajith Nair, nguyên Giám đốc Đào tạo của Infosys (Ấn Độ), hiện đang giữ vị trí Giám đốc Đào tạo và Đổi mới Sáng tạo của FPT Software (Việt Nam) chia sẻ kinh nghiệm giải quyết vấn đề này trong buổi họp báo ra mắt các khóa học bằng tiếng Việt của nền tảng học trực tuyến Coursera tại Hà Nội hồi tháng sáu. Ông cho rằng, để bảo vệ các khoản đầu tư vào việc học của nhân viên, điều tối cần thiết là phải rút ngắn khoảng thời gian trống giữa lúc học và lúc áp dụng kiến thực. Nói cách khác, học xong phải áp dụng ngay. Công ty cần phải đảm bảo gắn kết nỗ lực học tập với đóng góp thực tế, chẳng hạn như thiết lập lộ trình cho nhân viên biết tuần này, tháng này mình nên học gì, để sau 5-6 tuần có thể biến thành một dự án hay sản phẩm cụ thể trong doanh nghiệp.
Ngoài việc khai thác kỹ năng của nhân viên, doanh nghiệp cũng cần áp dụng chính sách nhân sự "bao dung và kiên nhẫn": đảm bảo mọi cấp bậc, từ công nhân sản xuất đến nhân viên văn phòng, đều có cơ hội học tập, đồng thời bố trí thời gian hợp lý để họ cân bằng giữa việc học và công việc.
Xây dựng nền tảng ban đầu
Người lao động có thể vừa đi làm vừa tiếp tục học. Nhưng cơ hội thường nghiêng về nhóm đã có sẵn lợi thế sẵn. Những người đã có nền tảng giáo dục tốt từ trước thì khi đi làm sẽ dễ học và học nhanh hơn những người khác - bằng chứng là 80% học viên trên nền tảng Coursera đã có bằng đại học. Học trực tuyến cũng cần biết dùng máy tính, nhưng cứ 10 người Việt Nam thì có gần ba người gặp khó khăn về kết nối số hoặc không có các kỹ năng số cơ bản, theo một cuộc khảo sát tính đến đầu năm 2022. Điều này tạo nên một "khoảng cách kép": ai đã mạnh thì càng mạnh hơn, còn nhóm yếu thế lại bị bỏ lại phía sau.
Những bất bình đẳng trong cơ hội học tập khi đi làm nhấn mạnh tầm quan trọng của giáo dục phổ thông và giáo dục đại học. Nếu các trường học xây dựng cho người học một nền tảng vững chắc, bao gồm kiến thức, kỹ năng, khả năng tự học và tinh thần học tập suốt đời, thì thế hệ lao động tương lai khi ra trường sẽ dễ dàng thích ứng với bất kỳ biến động nào của thị trường.
Điều này giống như trang bị cho người học một chiếc la bàn để vượt qua vùng biển đầy sóng gió. Ở đó, những kỹ năng căn bản bất biến - như năng lực số, ngoại ngữ, sử dụng máy tính, làm việc nhóm, quản lý thời gian, tư duy phản biện, kỹ năng nghiên cứu... - sẽ là hành trang thiết yếu để họ định hướng và tiến lên.
Nhưng chỉ trang bị công cụ thôi là chưa đủ, bởi sự bền vững của việc học tập suốt đời còn phụ thuộc sâu sắc vào động lực nội tại của người học. Các nhà khoa học chỉ ra rằng động lực xuất phát từ bản thân là mạnh nhất, vì người học sẽ tự duy trì nỗ lực mà không cần nhờ đến phần thưởng hay mục tiêu bên ngoài. Ngược lại, động lực từ bên ngoài như để giành được học bổng, có được việc làm tốt hay đáp ứng kỳ vọng từ giáo viên, phụ huynh, bạn bè v.v sẽ dần giảm nếu không có sự hỗ trợ liên tục từ những yếu tố này.
Những động lực xuất phát từ bên trong là những động lực có thể thỏa mãn 3 nhu cầu tâm lý cơ bản của người học: cảm thấy mình có năng lực (tự tin học được), có kết nối (với thầy cô, bạn bè, tổ chức, cộng đồng, xã hội), và có quyền tự chủ (được lựa chọn việc học, không bị ép buộc).
Trường lớp có nhiều cách để hỗ trợ người học phát triển động lực nội tại. Một cách là áp dụng giáo dục khai phóng, theo đó sinh viên được tiếp cận các môn học nền tảng liên ngành, từ khoa học xã hội, nhân văn, nghệ thuật, máy tính đến triết học, trước khi đi sâu vào chuyên ngành. Cách làm này giúp sinh viên vừa khám phá và nuôi dưỡng hứng thú cá nhân, vừa hiểu rõ những gì họ thực sự cần học cho tương lai, thay vì chỉ đi theo lộ trình vạch sẵn của gia đình hoặc thầy cô.
Các phương pháp khác như kiến tạo tri thức (Construction Method) sẽ khuyến khích sinh viên chủ động xây dựng kiến thức, tự khám phá và trải nghiệm những gì học được. Kết hợp với những cách tiếp cận học tập cá nhân hóa (Personalized Learning), học tập trải nghiệm (Experiential Learning), học tập cảm xúc – xã hội (Social-Emotional Learning) và chương trình liên ngành như giáo dục STEAM sẽ giúp học sinh, sinh viên không chỉ đồng thời tiếp thu kiến thức, phát triển kỹ năng, tư duy sáng tạo mà còn tạo ra sự tự tin trong học tập.
Bài đăng KH&PT số 1359 (số 35/2025)
Hồng Hạnh