Phục hưng giáo dục đại học là phục hưng lý tưởng về con người

Điểm gặp của các đại học lớn

Từ Mỹ, Anh, châu Âu đến Nhật Bản, các đại học lớn không đi cùng một con đường lịch sử, nhưng họ gặp nhau ở một số nguyên lý rất sâu.

Trước hết, giáo dục là để hình thành con người, không chỉ để chuẩn bị nghề nghiệp. Harvard luôn giữ mạch giáo dục phổ quát (General Education) để sinh viên không bị giam trong chuyên môn hẹp. Waseda giữ nguyên lý bồi dưỡng những công dân tốt như một hạt nhân sáng lập. Tokyo luôn nói rõ sứ mệnh đào tạo những công dân trí thức có nhãn quan toàn cầu và ý thức về tương lai. Keio nhấn mạnh độc lập và tự trọng. Kyoto theo đuổi sự cùng tồn tại hài hòa trong cộng đồng nhân loại và sinh thái. Có thể thấy, giáo dục đại học trong những truyền thống ấy luôn gắn với một lý tưởng về con người, chứ không chỉ với một lý tưởng về kỹ năng.

Thứ hai, đại học là nơi trung thành với sự thật. Sự thật như sợi chỉ đỏ nối Cambridge, Humboldt, UNESCO và rộng hơn là toàn bộ truyền thống đại học hiện đại. Ở đây, "sự thật" không nên được hiểu như một chân lý siêu hình khép kín, mà trước hết là một chuẩn mực học thuật: trung thực với chứng cứ, nghiêm túc với lập luận, sẵn sàng sửa mình trước phản biện, và không để quyền lực, lợi ích hay đám đông thay chỗ cho lý lẽ. Từ góc nhìn đó, tự do học thuật là điều kiện nghề nghiệp và thể chế để người dạy, người học, và nhà nghiên cứu có thể đi tìm sự thật; còn tự do tư tưởng và biểu đạt là không gian để bất đồng, tranh luận và kiểm chứng diễn ra công khai, có trách nhiệm. Chính nhờ giữ được mối liên hệ ấy mà đại học không biến thành nơi trình diễn học thuật, cũng không biến thành nơi lặp lại những điều đã được quyết định sẵn.

Thứ ba, đại học phải sống trong tinh thần nghiên cứu, điều không nên được đánh đồng với số bài báo, số dự án hay số trích dẫn. Nghiên cứu là bầu không khí trí tuệ được nuôi dưỡng bằng câu hỏi, khám phá, kiểm chứng và sự khiêm tốn trước những điều mình chưa biết. Chính trong bầu không khí ấy, người học không chỉ tiếp nhận tri thức có sẵn, mà còn học cách đi tìm tri thức, thử thách tri thức và sống có trách nhiệm với tri thức. Humboldt xem đó là cốt lõi của đại học hiện đại. Cambridge nhấn mạnh việc nuôi dưỡng mối liên hệ gắn bó giữa giảng dạy, học thuật và nghiên cứu. Oxford đặt nghiên cứu và khám phá như một trong bốn trụ cột của chiến lược phát triển giai đoạn 2025–2030. ETH Zurich cũng gắn giáo dục đại học với nghiên cứu tiên phong và với nỗ lực giải quyết những thách thức lớn của thế giới hôm nay.

Thứ tư, đại học không nên bị buộc phải chọn giữa chiều sâu hàn lâm và phụng sự xã hội. Những trường lớn trên thế giới không đi theo một trong hai cực đoan: hoặc là tự đóng kín trong tháp ngà, hoặc là thỏa hiệp tan chảy vào thị trường. Ngay từ văn kiện sáng lập, Stanford đã gắn đại học với tính hữu ích trực tiếp trong đời sống và phúc lợi công bằng cách tạo ảnh hưởng vì nhân loại và văn minh. Oxford thì nói tới việc duy trì sự xuất sắc trong giáo dục và nghiên cứu, mở rộng tác động thông qua đổi mới, và thực hiện vai trò dẫn dắt thông qua hợp tác vì lợi ích xã hội. ETH Zurich nhấn mạnh việc tạo ra tri thức và công nghệ để giải quyết các thách thức toàn cầu, đồng thời thúc đẩy đối thoại và chuyển giao với giới kinh doanh, chính trị và xã hội. Tất cả những thí dụ vừa nêu cho thấy con đường đúng không phải là lựa chọn giữa chiều sâu và tính hữu ích, mà là làm cho tính hữu ích được xây dựng trên nền của chiều sâu.

Thứ năm, đại học phải góp phần hình thành công dân. Waseda thường xuyên đề cập đến việc bồi dưỡng những công dân tốt. Tokyo nói tới việc đào tạo những công dân trí thức. Bởi vì đại học không chỉ tồn tại để phục vụ sự thành đạt của từng cá nhân; nó còn phải chuẩn bị cho con người bước vào đời sống chung với ý thức trách nhiệm. Xã hội không chỉ cần những chuyên gia giỏi, nó còn cần những chuyên gia biết suy nghĩ và hành động như những công dân.

Để không bị cuốn theo những đòi hỏi ngắn hạn

Những nguyên lý chung của đại học hiện đại trên thế giới giúp trả lời câu hỏi, đại học Việt Nam có thể tựa vào đâu để vận hành cho đúng hướng, giữ được những giá trị cốt lõi, và không bị cuốn theo những đòi hỏi ngắn hạn.

Điểm tựa thứ nhất là sự thật và học vấn thật. Đại học phải tồn tại trước hết để giữ sự thật, chứ không phải để sản xuất bằng cấp. Một khi bằng cấp trở thành mục đích, mọi thứ khác sẽ lệch theo: người học học để có chứng nhận, nhà trường dạy để có đầu ra, còn chuẩn mực bị điều chỉnh theo khả năng tiêu thụ của thị trường.

Điểm tựa thứ hai là hình thành con người tự chủ, có nhân cách và có năng lực phán đoán. Ở đây, "tự chủ" không chỉ là tự lập nghề nghiệp, mà là tự chủ trí tuệ: biết đọc, biết suy nghĩ, biết phản biện, biết tự sửa mình, và biết giữ mình trước đám đông hay khẩu hiệu. "Nhân cách" cũng không chỉ là đạo đức chung chung, mà là nhân cách học thuật: trung thực, nghiêm cẩn, khiêm tốn trước tri thức, và biết xấu hổ trước giả dối.

Điểm tựa thứ ba là giảng dạy phải sống trong tinh thần nghiên cứu. Không nhất thiết mọi nơi đều trở thành đại học nghiên cứu theo cùng một cường độ, nhưng mọi chương trình đại học đều phải được nuôi dưỡng bằng tinh thần truy vấn. Nếu không, đại học chỉ là sự kéo dài của trường phổ thông theo một hình thức khác.

Điểm tựa thứ tư là tự chủ phải đi cùng tự trọng. Nếu không, tự chủ rất dễ bị hiểu thành chuyện tự xoay xở tài chính, rồi dần dần trượt sang thương mại hóa. Tự chủ đích thực phải giúp nhà trường giữ các chuẩn mực của mình vững vàng hơn, thay vì làm cho chúng suy yếu đi. Điều này phù hợp với tinh thần của UNESCO về một môi trường tự do cần thiết cho giảng dạy đại học, và cũng phù hợp với cách các đại học lớn luôn gắn tự chủ với sứ mệnh, chứ không gắn với thị trường đơn thuần.

Điểm tựa thứ năm là đại học phải gắn với đời sống thực nhưng không được lệ thuộc vào lợi ích ngắn hạn của thị trường. Stanford, Oxford, ETH Zurich và Waseda đều cho thấy tri thức có thể rất gần với đời sống mà vẫn không đánh mất phẩm giá học thuật. Đại học Việt Nam cũng phải đi con đường ấy: vừa hàn lâm nghiêm túc, vừa hữu ích cho xã hội; vừa bảo vệ chiều sâu, vừa có trách nhiệm với tương lai chung.

Một viễn kiến cho đại học Việt Nam

Từ khung triết lý vừa nêu, có thể đi tiếp tới một hình dung dài hạn hơn về đại học Việt Nam trong thế kỷ XXI. Trong hình dung ấy, đại học chắc chắn phải có nội lực tinh thần mạnh hơn: biết giữ chuẩn, dám nói thật về chất lượng, dám bảo vệ tự do học thuật, và biết đem tri thức của mình gắn vào những vấn đề lớn của đất nước.

Đại học phải trở thành một thiết chế trung tâm của quốc gia để sản sinh tri thức đáng tin cậy, nhân cách đáng tin cậy và công dân đáng tin cậy. Nhiệm vụ đào tạo kỹ sư, bác sĩ, luật gia, nhà kinh tế, nhà giáo và nhà nghiên cứu vẫn quan trọng, nhưng sâu xa hơn, đại học phải nuôi dưỡng họ thành những con người trung thành với sự thật, không khuất phục trước giả dối và không bị cuốn theo lợi ích trước mắt. Một quốc gia có thể tăng trưởng nhanh nhờ kỹ thuật, nhưng chỉ có thể phát triển bền nếu các trường đại học của mình còn giữ được khả năng nâng tầm con người về tri thức, đạo đức và trách nhiệm.

Viễn kiến ấy không phải là một giấc mơ mơ hồ. Nó là kết tinh hợp lý của những gì các truyền thống đại học lớn đã chứng minh qua thời gian.

Con đường của đại học Việt Nam vì thế không thể là con đường của một tháp ngà tách khỏi đời sống, nhưng cũng không thể là con đường của một chợ học thuật nơi mọi giá trị đều bị quy về khả năng bán được, tuyển được hay phô diễn được. Con đường đúng phải là một con đường thứ ba: chính trực về học thuật, sâu sắc về nhân văn, và có ích cho xã hội. Nói theo ngôn ngữ của Stanford, Oxford hay ETH Zurich, đó là con đường nối tri thức với phúc lợi công, lợi ích xã hội và những thách thức toàn cầu, mà không phải đánh đổi phẩm giá học thuật. Với Việt Nam, điều ấy có thể được nói giản dị hơn: đại học phải là nơi giữ gìn sự thật, đào luyện con người, và phụng sự sự phát triển có phẩm giá của đất nước.

Phục hưng lý tưởng về con người

Xét cho cùng, khủng hoảng của giáo dục đại học phản chiếu khủng hoảng về quan niệm con người. Khi xã hội bắt đầu chấp nhận rằng hình thức có thể thay cho nội dung, bằng cấp có thể thay cho học vấn, và thành tích có thể thay cho giá trị, thì khủng hoảng giáo dục chỉ là phần nổi của một khủng hoảng tinh thần rộng hơn. Bởi vậy, phục hưng giáo dục đại học Việt Nam không thể chỉ là sửa cơ chế, thêm tiêu chí hay thay đổi vài quy trình. Nó phải gắn với sự khôi phục một lý tưởng cao về con người: con người có thể được nâng lên bằng sự thật, bằng học vấn, bằng tự do trí tuệ, bằng nhân cách và bằng tinh thần phụng sự. Những đại học lớn nhất thế giới vẫn tiếp tục sống được chính vì họ chưa từ bỏ niềm tin ấy.

Con đường giáo dục đại học Việt Nam, do đó, phải là con đường đưa nhà trường trở lại với sự thật, tự do trí tuệ, nhân cách, tinh thần nghiên cứu và công ích, để từ đó phục hưng phẩm giá của con người và của quốc gia. Con đường này không hề dễ dàng. Điều quan trọng là một khi phương hướng đã rõ, thì những cải cách cụ thể về quản trị, chương trình, tài chính, đánh giá hay quốc tế hóa mới có cơ hội trở nên đúng đắn. Không có phương hướng, cải cách chỉ mang tính bề mặt. Có phương hướng, ngay cả những thay đổi nhỏ cũng có thể trở thành một phần của công cuộc chấn hưng dài lâu.

---

Tài liệu tham khảo

Cambridge. (n.d.). Mission and core values. Truy xuất ngày 5/4/2026, từ https://www.cam.ac.uk/about-the-university/how-the-university -and-colleges-work/mission-and-core-values

Cambridge. (2024). Our education vision. Truy xuất ngày 5/4/2026, từ https://www.cam.ac.uk/about-the-university/how-the-university -and-colleges-work/the-universitys-mission-and-core-values/ our-education-vision/

ETH Zurich. (n.d.). Our mission & strategy. Truy xuất ngày 5/4/2026, từ https:// ethz.ch/en/the-eth-zurich/our-mission-and-strategy.html

ETH Zurich. (2021). Strategy and development plan 2021–2024. Truy xuất ngày 5/4/2026, từ https://ethz.ch/content/dam/ethz/main/eth-zurich/ portraet/Strategie/ETH_SEP_21-24_EN_Web.pdf

Harvard College. (2025). Harvard college program in general education. Truy xuất ngày 5/4/2026, từ https://calendar.college.harvard.edu/group/harvard _college_program_in_general_education

Harvard Program in General Education. (n.d.). About. Truy xuất ngày 5/4/2026, từ https://gened.college.harvard.edu/about/

Humboldt-Universit¨at zu Berlin. (n.d.-a). Mission statement. Truy xuất ngày 5/4/2026, từ https://www.hu-berlin.de/en/university/mission-statement

Humboldt-Universit¨at zu Berlin. (n.d.-b). Overview: Humboldt-universit¨at. (Truy xuất ngày 5/4/2026, từ https://www.hu-berlin.de/en/university/overview

Keio University. (n.d.). Philosophy. Truy xuất ngày 5/4/2026, từ https://www.keio .ac.jp/en/about/philosophy/

Keio University Faculty of Business and Commerce. (n.d.). About the faculty of business and commerce. Truy xuất ngày 5/4/2026, từ https://www.fbc.keio .ac.jp/en/about/

Kyoto University. (n.d.). Mission statement. Truy xuất ngày 5/4/2026, từ https:// www.kyoto-u.ac.jp/en/about/profile/ideals

Oxford. (2025). Strategic plan 2025–2030. Truy xuất ngày 5/4/2026, từ https://www.ox.ac.uk/about/organisation/strategic-plan -2018-24

Stanford University. (n.d.). Stanford history | facts. Truy xuất ngày 5/4/2026, từhttps://facts.stanford.edu/about/stanford-history

UNESCO. (1997). Recommendation concerning the status of higher-education teaching personnel. Truy xuất ngày 5/4/2026, từ https://www.unesco.org/ en/legal-affairs/recommendation-concerning-status-higher-education -teaching-personnel

UNESCO. (2023, June 28). Academic freedom and freedom of science. Truy xuất ngày 5/4/2026, từ https://www.unesco.org/en/articles/academic-freedom-and -freedom-science

University of Tokyo. (n.d.). Admissions policy of the university of Tokyo. Truy xuất ngày 5/4/2026, từ https://www.u-tokyo.ac.jp/en/prospective-students/ policy.html

Waseda University. (n.d.-a). Mission. Truy xuất ngày 5/4/2026, từ https:// www.waseda.jp/top/en/about/work/mission

Waseda University. (n.d.-b). Waseda vision 150 mission. Truy xuất ngày 5/4/2026, từ https://www.waseda.jp/inst/vision150/en/about/mission